Rękojmia to ustawowa odpowiedzialność sprzedawcy za wady rzeczy, niezależna od jego winy i wiedzy o problemie. Od 1 stycznia 2023 r. w sprzedaży konsumenckiej nie stosuje się jednak przepisów Kodeksu cywilnego o rękojmi. Konsument korzysta z reżimu „niezgodności towaru z umową”, a rękojmia z Kodeksu cywilnego nadal ma zastosowanie przede wszystkim w relacjach B2B i C2C.
Czym jest rękojmia w Kodeksie cywilnym?
Rękojmia wynika z przepisów prawa, dlatego nie trzeba jej dodatkowo wpisywać do umowy. Zgodnie z Kodeksem cywilnym sprzedawca odpowiada wobec kupującego, jeżeli sprzedana rzecz ma wadę. Jest to odpowiedzialność na zasadzie ryzyka. Kupujący co do zasady nie musi udowadniać, że sprzedawca znał wadę, spowodował ją albo zachował się niedbale.
Odpowiedzialność obejmuje wady istniejące w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego albo wynikające z przyczyny tkwiącej w rzeczy w tym momencie. Rękojmia może dotyczyć zarówno rzeczy ruchomych, jak i nieruchomości, a w określonych przypadkach także wad prawnych.
Rękojmia a niezgodność towaru z umową
Najważniejsze znaczenie ma to, kto kupuje rzecz. W relacji przedsiębiorca–konsument przepisy o rękojmi przy sprzedaży zostały wyłączone przez ustawę o prawach konsumenta. Zamiast nich stosuje się przepisy o braku zgodności towaru z umową.
W obrocie między przedsiębiorcami oraz między osobami prywatnymi podstawą roszczeń pozostaje co do zasady rękojmia z Kodeksu cywilnego. Szczególne reguły mogą dotyczyć osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą, która zawiera umowę bezpośrednio związaną z działalnością, ale niemającą dla niej charakteru zawodowego.
| Cecha | Rękojmia z Kodeksu cywilnego | Niezgodność towaru z umową |
|---|---|---|
| Podstawa prawna | Kodeks cywilny, przepisy o rękojmi | Ustawa o prawach konsumenta |
| Adresaci | Przede wszystkim B2B i C2C | Konsument kupujący od przedsiębiorcy |
| Podstawowy problem | Wada fizyczna lub prawna rzeczy | Brak zgodności towaru z umową |
| Pierwsze uprawnienia | Naprawa lub wymiana, a także obniżenie ceny albo odstąpienie na zasadach KC | Naprawa lub wymiana |
Podział jest istotny, ponieważ różnią się między innymi zasady korzystania z uprawnień, terminy oraz możliwość modyfikowania odpowiedzialności w umowie. W piśmie reklamacyjnym konsument powinien powoływać się na brak zgodności towaru z umową, a nie automatycznie na rękojmię.
Jakie wady obejmuje rękojmia?
Wada fizyczna polega na niezgodności rzeczy z umową. Może chodzić nie tylko o uszkodzenie, lecz także o brak cech, których kupujący mógł oczekiwać na podstawie umowy, opisu, próbki, wzoru albo przeznaczenia rzeczy. Przykłady obejmują:
- brak właściwości uzgodnionych przez strony albo wynikających z normalnego przeznaczenia rzeczy;
- brak cech, o których sprzedawca zapewniał w opisie, reklamie, próbce lub prezentowanym wzorze;
- nieprzydatność do celu, o którym kupujący poinformował sprzedawcę, jeżeli sprzedawca nie zgłosił zastrzeżeń;
- niekompletność rzeczy lub jej nieprawidłowe zamontowanie i uruchomienie.
Wada prawna występuje wtedy, gdy rzecz należy do osoby trzeciej, jest obciążona prawem osoby trzeciej albo korzystanie z niej lub rozporządzanie nią jest ograniczone decyzją lub orzeczeniem właściwego organu. Przy sprzedaży prawa wadą może być także jego nieistnienie.
Jakie prawa ma kupujący?
W przypadku rękojmi kupujący może żądać usunięcia wady albo wymiany rzeczy na wolną od wad. Może również złożyć oświadczenie o obniżeniu ceny lub odstąpieniu od umowy. Sprzedawca może jednak niezwłocznie i bez nadmiernych niedogodności dla kupującego doprowadzić rzecz do stanu zgodnego z umową, jeżeli wada nie była wcześniej bezskutecznie naprawiana lub rzecz już wymieniana.
| Rodzaj roszczenia | Warunki skorzystania | Skutek |
|---|---|---|
| Usunięcie wady | Rzecz ma wadę, a naprawa jest możliwa i nie wiąże się z nadmiernymi kosztami | Sprzedawca naprawia rzecz w rozsądnym czasie |
| Wymiana rzeczy | Rzecz ma wadę, a wymiana jest możliwa | Kupujący otrzymuje rzecz wolną od wad |
| Obniżenie ceny | Wada uzasadnia zmniejszenie wartości rzeczy | Cena zostaje obniżona proporcjonalnie do różnicy wartości |
| Odstąpienie od umowy | Wada jest istotna albo naprawa lub wymiana nie doprowadziły do zgodności | Umowa zostaje rozwiązana, a strony zwracają wzajemne świadczenia |
Odstąpienie od umowy nie jest dopuszczalne, gdy wada jest nieistotna. Przy ocenie istotności znaczenie ma to, czy wada uniemożliwia albo poważnie ogranicza korzystanie z rzeczy zgodnie z jej przeznaczeniem lub umową. Jeżeli wadliwa jest tylko część rzeczy, odstąpienie może ograniczać się do tej części, jeżeli można ją odłączyć bez szkody dla stron.
Sprzedawca ponosi koszty naprawy lub wymiany, w tym koszty dostarczenia rzeczy, robocizny, materiałów, a w razie potrzeby także demontażu i ponownego montażu. Kupujący powinien udostępnić rzecz, a jeżeli jej dostarczenie byłoby nadmiernie utrudnione, umożliwić sprzedawcy dostęp do niej w miejscu, w którym się znajduje.
W relacji z konsumentem sprzedawca ma co do zasady 14 dni na ustosunkowanie się do żądania naprawy, wymiany albo określonego obniżenia ceny. Brak odpowiedzi w tym terminie oznacza uznanie żądania za uzasadnione na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym.
Rękojmia i gwarancja nie są tym samym. Rękojmia wynika z ustawy i obciąża sprzedawcę, natomiast gwarancja jest dobrowolnym zobowiązaniem gwaranta, najczęściej producenta lub sprzedawcy.
Rękojmia i gwarancja – najważniejsze różnice
| Cecha | Rękojmia | Gwarancja |
|---|---|---|
| Źródło obowiązku | Ustawa | Oświadczenie gwaranta |
| Podmiot odpowiedzialny | Sprzedawca | Gwarant wskazany w dokumencie gwarancyjnym |
| Zakres ochrony | Wady rzeczy określone przez przepisy | Zakres opisany w warunkach gwarancji |
| Obowiązywanie | Co do zasady niezależne od dodatkowych dokumentów | Zależne od udzielenia gwarancji i jej warunków |
Terminy i zgłoszenie wady
W przypadku rękojmi sprzedawca odpowiada, jeżeli wada fizyczna zostanie stwierdzona przed upływem 2 lat od wydania rzeczy. Dla wad nieruchomości termin wynosi 5 lat. Przy rzeczy używanej sprzedawca i konsument mogą ograniczyć okres odpowiedzialności, ale nie poniżej roku od dnia wydania rzeczy.
Roszczenie o usunięcie wady lub wymianę rzeczy przedawnia się co do zasady po roku od dnia stwierdzenia wady. W tym samym czasie można złożyć oświadczenie o obniżeniu ceny lub odstąpieniu od umowy. Jeżeli kupujący najpierw żądał naprawy lub wymiany, termin dla tych dalszych oświadczeń zaczyna biec od bezskutecznego upływu czasu na realizację tego żądania.
Przy zakupie konsumenckim obowiązuje odrębny reżim ustawy o prawach konsumenta. Odpowiedzialność za brak zgodności towaru z umową obejmuje co do zasady niezgodność ujawnioną w ciągu dwóch lat od dostarczenia towaru, a przy towarach z elementami cyfrowymi mogą mieć znaczenie także zasady dostarczania treści lub usług cyfrowych.
Po wykryciu problemu kupujący powinien działać w uporządkowany sposób:
- Ustal, czy transakcja była zawarta między konsumentem a przedsiębiorcą, między przedsiębiorcami czy między osobami prywatnymi.
- Opisz wadę, datę jej ujawnienia, okoliczności zakupu oraz sposób, w jaki wpływa ona na korzystanie z rzeczy.
- Dołącz dowody, takie jak umowa, faktura, korespondencja, zdjęcia, nagrania lub opinia specjalisty.
- Wskaż konkretne żądanie – naprawę, wymianę, obniżenie ceny albo odstąpienie od umowy – i zachowaj potwierdzenie doręczenia zgłoszenia.
- Jeżeli sprzedawca odmówi, oceń dalsze kroki, w tym możliwość mediacji albo dochodzenia roszczeń przed sądem.
W relacji między przedsiębiorcami kupujący powinien zbadać rzecz w czasie i sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju oraz niezwłocznie zawiadomić sprzedawcę o wadzie. Niedopełnienie tego obowiązku może prowadzić do utraty uprawnień z rękojmi. Reguła ta nie działa jednak w taki sam sposób wobec konsumentów i niektórych osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, objętych szczególną ochroną.
Kiedy sprzedawca nie odpowiada?
Sprzedawca może zostać zwolniony z odpowiedzialności w szczególności wtedy, gdy kupujący wiedział o wadzie w chwili zawarcia umowy. W obrocie profesjonalnym znaczenie ma także skuteczne zbadanie rzeczy i terminowe zawiadomienie o problemie. Do najczęstszych sytuacji ograniczających rękojmię należą:
- świadoma zgoda kupującego na konkretną, ujawnioną wadę;
- uszkodzenie powstałe wskutek niewłaściwego używania, montażu lub konserwacji przez kupującego;
- uchybienie obowiązkom związanym z badaniem rzeczy i zawiadomieniem sprzedawcy w relacji między przedsiębiorcami;
- umowne ograniczenie albo wyłączenie rękojmi w przypadkach, w których przepisy na to pozwalają, przede wszystkim w obrocie niekonsumenckim.
Wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności jest bezskuteczne, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę. Sam upływ terminu nie chroni też sprzedawcy, który świadomie ukrył problem.
Właściwa podstawa prawna zależy przede wszystkim od statusu kupującego i rodzaju umowy. Przy transakcji konsumenckiej należy analizować przepisy o niezgodności towaru z umową, a przy sprzedaży B2B lub C2C – przepisy o rękojmi zawarte w Kodeksie cywilnym.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena konkretnej umowy, wady i terminu dochodzenia roszczeń może wymagać analizy dokumentów przez prawnika.
