Odstąpienie od umowy jest możliwe tylko wtedy, gdy wynika z konkretnego przepisu albo z ważnego postanowienia umowy. Co do zasady stanowi jednostronne uprawnienie kształtujące i prowadzi do uznania umowy za niezawartą ze skutkiem wstecznym, czyli ex tunc. Najważniejsze podstawy prawne to art. 395, art. 491 i art. 494 Kodeksu cywilnego, a w relacjach konsumenckich także art. 27 i nast. ustawy o prawach konsumenta.

Czym jest odstąpienie od umowy?

W prawie cywilnym obowiązuje zasada pacta sunt servanda, zgodnie z którą zawartych umów należy dotrzymywać. Odstąpienie jest wyjątkiem od tej zasady. Uprawniona strona może przez własne oświadczenie doprowadzić do ustania stosunku prawnego bez uzyskiwania zgody kontrahenta.

Jest to tak zwane uprawnienie kształtujące. Oznacza to, że oświadczenie złożone zgodnie z ustawą lub umową zmienia sytuację prawną stron. Nie wystarczy jednak samo przekonanie, że dalsze wykonywanie kontraktu jest niekorzystne. Potrzebna jest określona podstawa prawna i spełnienie związanych z nią warunków.

Odstąpienie ustawowe a umowne – czym się różnią?

Prawo do odstąpienia może wynikać bezpośrednio z przepisów albo z treści zawartego kontraktu. W pierwszym przypadku mowa o odstąpieniu ustawowym. W drugim strony ustanawiają w umowie klauzulę odstąpienia na podstawie art. 395 Kodeksu cywilnego.

Cecha Odstąpienie ustawowe Odstąpienie umowne
Podstawa prawna Przepis ustawy, na przykład art. 491 KC lub przepisy szczególne Postanowienie umowy zgodne z art. 395 KC
Przesłanki Okoliczności wskazane w przepisie, na przykład zwłoka kontrahenta Warunki określone przez strony, a niekiedy samo uznanie jednej ze stron
Termin Wynika z ustawy albo charakteru danego uprawnienia Musi być oznaczony w umowie, inaczej klauzula jest nieważna
Skutki Co do zasady umowa jest uważana za niezawartą, a strony zwracają świadczenia Co do zasady taki sam skutek, chyba że strony ważnie ukształtowały go inaczej

W obu przypadkach odstąpienie następuje przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Różnica polega przede wszystkim na tym, skąd pochodzi uprawnienie i jakie warunki trzeba spełnić przed jego wykonaniem.

Odstąpienie w relacjach gospodarczych

Zwłoka kontrahenta i art. 491 KC

Jedną z podstaw ustawowego odstąpienia jest art. 491 § 1 KC. Przepis dotyczy umów wzajemnych, w których jedna ze stron pozostaje w zwłoce z wykonaniem świadczenia. Zwłoka jest kwalifikowanym opóźnieniem, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność na zasadach określonych w art. 476 KC.

Co do zasady wierzyciel powinien najpierw wyznaczyć odpowiedni dodatkowy termin do wykonania zobowiązania i zastrzec, że po jego bezskutecznym upływie odstąpi od umowy. Dopiero gdy termin minie bez wykonania świadczenia, można złożyć oświadczenie o odstąpieniu. Samo opóźnienie nie zawsze wystarcza.

Jeżeli świadczenia są podzielne, art. 491 § 2 KC pozwala ograniczyć odstąpienie do części świadczenia albo do całej pozostałej, niespełnionej części. Odstąpienie od całej umowy może być uzasadnione wtedy, gdy częściowe wykonanie nie ma znaczenia dla strony odstępującej ze względu na cel zobowiązania lub jego właściwości.

Od tej reguły istnieją wyjątki. Przepisy szczególne mogą pozwalać na odstąpienie bez wyznaczania dodatkowego terminu. Przykładem jest art. 635 KC dotyczący umowy o dzieło, gdy opóźnienie wykonawcy wskazuje, że dzieło nie zostanie ukończone w umówionym czasie.

Klauzula odstąpienia na podstawie art. 395 KC

Strony mogą przewidzieć w umowie, że jednej albo obu stronom będzie przysługiwało prawo odstąpienia. Art. 395 § 1 KC wymaga jednak, aby uprawnienie było ograniczone oznaczonym terminem końcowym. Termin może zostać wskazany konkretną datą albo w inny sposób, który pozwala jednoznacznie ustalić, kiedy prawo wygasa.

Brak terminu nie jest drobnym uchybieniem. Klauzula przyznająca bezterminowe prawo odstąpienia jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 KC. W konsekwencji oświadczenie złożone na jej podstawie nie wywoła zamierzonego skutku. Sąd Najwyższy wskazywał, że oznaczenie terminu jest obligatoryjnym elementem umownego prawa odstąpienia, między innymi w wyroku z 21 lipca 2017 r., I CSK 718/16.

Umowa może także uzależniać odstąpienie od określonego zdarzenia, na przykład niewydania rzeczy w terminie. Jeżeli strony zastrzegły odstąpienie za zapłatą oznaczonej sumy, zastosowanie ma art. 396 KC. W takim przypadku oświadczenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy uprawniony jednocześnie zapłaci uzgodnione odstępne, chyba że umowa stanowi inaczej.

Odstąpienie w relacjach z konsumentem

Odrębną podstawę stanowi ustawa o prawach konsumenta. Zgodnie z art. 27 konsument, który zawarł umowę na odległość albo poza lokalem przedsiębiorstwa, może odstąpić od niej w terminie 14 dni bez podawania przyczyny. Nie jest to ogólne prawo do odstąpienia od każdej umowy. Dotyczy tylko umów objętych zakresem tej ustawy.

Termin liczy się według zasad określonych w art. 28 ustawy. Przy sprzedaży towaru biegnie co do zasady od objęcia rzeczy w posiadanie przez konsumenta lub wskazaną przez niego osobę. W niektórych sytuacjach, między innymi przy niezamówionej wizycie przedsiębiorcy w domu konsumenta albo podczas wycieczki, termin wynosi 30 dni.

Jeżeli przedsiębiorca nie poinformował konsumenta o prawie odstąpienia, termin może zostać przedłużony zgodnie z art. 29 ustawy. Po skutecznym odstąpieniu przedsiębiorca zwraca otrzymane płatności, a konsument zwraca rzecz. Konsument może odpowiadać za zmniejszenie wartości towaru, jeżeli korzystał z niego szerzej, niż było to konieczne do sprawdzenia jego charakteru, cech i funkcjonowania.

Prawo konsumenta nie ma charakteru bezwzględnego. Art. 38 ustawy wymienia sytuacje, w których odstąpienie nie przysługuje. Dotyczy to między innymi:

  • towarów nieprefabrykowanych, wykonanych według specyfikacji konsumenta lub służących zaspokojeniu jego zindywidualizowanych potrzeb
  • rzeczy szybko psujących się lub mających krótki termin przydatności
  • usług w pełni wykonanych za wyraźną zgodą konsumenta, który został poinformowany o utracie prawa odstąpienia
  • zapieczętowanych nagrań dźwiękowych, wizualnych lub programów komputerowych po otwarciu opakowania
  • towarów dostarczanych w zapieczętowanym opakowaniu, których po otwarciu nie można zwrócić ze względów zdrowotnych lub higienicznych
  • usług związanych z wydarzeniami, zakwaterowaniem, transportem lub wypoczynkiem, jeżeli w umowie wskazano konkretny dzień albo okres świadczenia

W sklepie stacjonarnym konsument nie ma na podstawie samej ustawy ogólnego prawa do odstąpienia tylko dlatego, że zmienił zdanie. Przyjęcie zwrotu zależy wtedy od przepisów szczególnych, istnienia wady albo dobrowolnej polityki sprzedawcy.

Jakie są skutki prawne odstąpienia?

Art. 395 § 2 KC stanowi, że po wykonaniu prawa odstąpienia umowę uważa się za niezawartą. Jest to skutek ex tunc, czyli wsteczny. W sensie prawnym strony powinny zostać rozliczone tak, jak gdyby umowa nie została zawarta, choć szczegółowe rozliczenie zależy od rodzaju świadczeń.

W przypadku ustawowego odstąpienia od umowy wzajemnej podstawowe zasady rozliczeń określa art. 494 KC. Strona, która odstąpiła, powinna zwrócić drugiej stronie to, co otrzymała, a sama może żądać zwrotu własnego świadczenia. Zwrot powinien nastąpić w naturze, jeżeli jest możliwy. Gdy rzecz lub materiał został zużyty, rozliczenie uwzględnia jego wartość.

Najważniejsze następstwa skutecznego odstąpienia obejmują:

  • uznanie umowy za niezawartą i wygaśnięcie wynikających z niej obowiązków na przyszłość
  • obowiązek zwrotu świadczeń otrzymanych na podstawie umowy
  • rozliczenie wynagrodzenia za wykonaną usługę albo korzystanie z rzeczy, gdy zwrot świadczenia w naturze nie jest możliwy
  • możliwość żądania naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania na zasadach art. 494 KC w związku z art. 471 i art. 361 § 2 KC
  • możliwość skorzystania z prawa zatrzymania na podstawie art. 496 KC, gdy obie strony powinny zwrócić świadczenia wzajemne

Odszkodowanie może obejmować zarówno rzeczywistą stratę, jak i utracone korzyści, ale ich wysokość oraz związek przyczynowy trzeba wykazać. Nie jest to automatyczny skutek każdego odstąpienia.

Skutek wsteczny nie zawsze ma identyczny zakres. Strony mogą w umowie odmiennie ukształtować następstwa umownego prawa odstąpienia, na przykład zastrzec skutek tylko na przyszłość, czyli ex nunc. Takie postanowienie trzeba interpretować ściśle. Szczególnej ostrożności wymagają umowy dotyczące nieruchomości. Odstąpienie od umowy przenoszącej własność nieruchomości co do zasady niweczy skutek obligacyjny, ale powrotne przeniesienie własności wymaga dodatkowej czynności w formie aktu notarialnego albo odpowiedniego orzeczenia sądu. Przy rzeczy ruchomej skutki rzeczowe mogą powstać wraz z dojściem oświadczenia o odstąpieniu do kontrahenta.

Jak złożyć oświadczenie o odstąpieniu?

Oświadczenie powinno jednoznacznie wskazywać, że strona odstępuje od konkretnej umowy. Dla celów dowodowych najlepiej złożyć je w formie pisemnej albo dokumentowej i zachować dowód doręczenia. Jeżeli sama umowa wymaga szczególnej formy dla odstąpienia, należy jej przestrzegać.

Przed wysłaniem oświadczenia trzeba przejść przez następujące etapy:

  1. Sprawdź, czy prawo do odstąpienia wynika z przepisu, klauzuli umownej albo ustawy o prawach konsumenta.
  2. Ustal, czy zostały spełnione przesłanki, w tym zwłoka kontrahenta, bezskuteczny dodatkowy termin lub warunek określony w umowie.
  3. Zweryfikuj termin na wykonanie prawa, zwłaszcza końcową datę wskazaną w klauzuli z art. 395 KC.
  4. Sporządź oświadczenie z oznaczeniem umowy, podstawy prawnej, faktów uzasadniających odstąpienie i żądania zwrotu świadczeń.
  5. Doręcz oświadczenie w sposób pozwalający wykazać, że dotarło do drugiej strony.

Nieprawidłowe wskazanie przepisu może stworzyć spór o zakres oświadczenia. W niektórych sprawach sąd może ocenić je na innej podstawie prawnej, jeżeli opisane fakty wskazują na inne uprawnienie. Nie należy jednak zakładać, że błędna kwalifikacja zawsze zostanie skorygowana na korzyść składającego oświadczenie.

Najpierw trzeba ustalić źródło prawa do odstąpienia, a dopiero potem formułować oświadczenie. Samo przekonanie o naruszeniu umowy nie zastępuje ustawowej przesłanki ani ważnej klauzuli kontraktowej.

Odstąpienie od umowy – czy to na podstawie art. 491 KC, art. 395 KC, czy ustawy o prawach konsumenta – wymaga dopasowania trybu do konkretnego stosunku prawnego. Największe znaczenie mają: źródło uprawnienia, zachowanie wymaganych terminów, prawidłowe doręczenie oświadczenia oraz rozliczenie świadczeń po jego złożeniu.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skuteczności odstąpienia zależy od treści konkretnej umowy, rodzaju świadczeń i okoliczności sprawy. W przypadku sporu o świadczenia o dużej wartości lub niejasnych postanowień umownych zasadne jest skonsultowanie dokumentów z prawnikiem.