Odstąpienie od umowy a wypowiedzenie – jakie są różnice?

Wypowiedzenie umowy działa na przyszłość, czyli ex nunc, natomiast odstąpienie od umowy co do zasady wywołuje skutek wsteczny, czyli ex tunc. Wypowiedzenie zwykle kończy umowę ciągłą po upływie określonego terminu, a odstąpienie prowadzi do wzajemnego zwrotu świadczeń i traktowania umowy tak, jakby nie została zawarta.

Czym różni się odstąpienie od wypowiedzenia?

Obie czynności są jednostronnymi oświadczeniami woli. Oznacza to, że do ich skuteczności co do zasady nie jest potrzebna zgoda drugiej strony. Różnią się jednak momentem i zakresem skutku prawnego.

Wypowiedzenie wywołuje skutek ex nunc, czyli na przyszłość. Umowa obowiązuje do końca okresu wypowiedzenia, a czynności wykonane wcześniej pozostają skuteczne.

Odstąpienie wywołuje co do zasady skutek ex tunc, czyli wstecz. Po jego skutecznym złożeniu umowę traktuje się jak niezawartą, a strony powinny zwrócić sobie wzajemne świadczenia. Zakres tego skutku może jednak wynikać z ustawy albo zostać zmodyfikowany w umowie.

Odstąpienie od umowy a wypowiedzenie – porównanie

Na czym polega wypowiedzenie umowy?

Wypowiedzenie jest typowym sposobem zakończenia umów, których świadczenia są wykonywane przez pewien czas. Dotyczy to między innymi najmu, dzierżawy, abonamentu lub innych umów o charakterze ciągłym. W takich relacjach nie da się zwykle cofnąć korzystania z rzeczy albo wykonanych już okresowo usług.

Po złożeniu wypowiedzenia umowa nadal obowiązuje przez okres wskazany w umowie, ustawie albo wynikający z właściwości danego stosunku prawnego. W tym czasie strony powinny wykonywać swoje obowiązki. Jeżeli umowa przewiduje wypowiedzenie ze skutkiem natychmiastowym, nie występuje okres przejściowy, ale taki tryb musi mieć podstawę w umowie lub przepisach.

Najważniejsze cechy wypowiedzenia są następujące:

• Jednostronność – oświadczenie jednej strony może wystarczyć do zakończenia umowy, jeżeli prawo lub umowa przewidują taką możliwość.
• Skutek na przyszłość – wypowiedzenie nie usuwa skutków świadczeń prawidłowo spełnionych wcześniej.
• Okres wypowiedzenia – umowa zwykle trwa do jego upływu, chyba że dopuszczono zakończenie natychmiastowe.
• Brak automatycznego zwrotu świadczeń – strony rozliczają się za okres obowiązywania umowy, ale nie cofają wykonanych świadczeń.

Przykładowo, wypowiedzenie umowy najmu nie powoduje zwrotu czynszu zapłaconego za minione miesiące. Najemca korzystał w tym czasie z lokalu, a wynajmujący świadczył usługę najmu. Po zakończeniu umowy strony mogą natomiast ustalić wydanie lokalu, rozliczenie kaucji i zapłatę należności za ostatni okres.

Na czym polega odstąpienie od umowy?

Odstąpienie jest bardziej radykalnym sposobem zakończenia umowy. Jego typowym skutkiem jest uznanie, że umowa nie została zawarta, dlatego strony powinny zwrócić sobie to, co otrzymały. Jeżeli zwrot rzeczy w naturze nie jest możliwy, rozliczenie może obejmować jej wartość, zależnie od rodzaju świadczenia i podstawy odstąpienia.

Odstąpienie nie jest dostępne w każdej sytuacji. Musi wynikać z ustawy albo z odpowiedniego postanowienia umownego. Kodeks cywilny przewiduje je między innymi w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania. W przypadku zwłoki drugiej strony często konieczne jest wcześniejsze wyznaczenie dodatkowego terminu z zagrożeniem odstąpienia, chyba że ustawa lub umowa przewiduje inny mechanizm.

Odstąpienie może mieć charakter ustawowy albo umowny. Ustawowe prawo odstąpienia wynika bezpośrednio z przepisów. Umowne prawo odstąpienia strony zastrzegają w kontrakcie, wskazując między innymi, kto może z niego skorzystać i w jakim terminie. Zgodnie z art. 395 Kodeksu cywilnego termin na wykonanie takiego prawa powinien być oznaczony.

Typowe cechy odstąpienia obejmują:

• Skutek wsteczny – umowę co do zasady traktuje się jak niezawartą.
• Obowiązek zwrotu świadczeń – każda strona zwraca to, co otrzymała na podstawie umowy.
• Wyjątkowy charakter – odstąpienie jest możliwe tylko wtedy, gdy przewiduje je ustawa albo umowa.
• Możliwość powiązania z naruszeniem umowy – często służy jako reakcja na niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

W umowie można także zastrzec odstępne. W takim przypadku skuteczność odstąpienia może zależeć od jednoczesnego zapłacenia określonej sumy. Strony, korzystając z zasady swobody umów, mogą też odmiennie uregulować niektóre skutki odstąpienia, o ile takie postanowienia nie naruszają przepisów bezwzględnie obowiązujących.

Jakie formalności trzeba spełnić?

Oświadczenie o wypowiedzeniu albo odstąpieniu powinno zostać złożone drugiej stronie w sposób pozwalający wykazać jego treść i moment doręczenia. Zgodnie z art. 77 Kodeksu cywilnego, jeżeli umowę zawarto w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej, jej wypowiedzenie lub odstąpienie od niej wymaga co do zasady formy dokumentowej, chyba że ustawa lub umowa przewiduje inną formę.

Jeżeli umowa została zawarta w innej formie szczególnej, oświadczenie o wypowiedzeniu albo odstąpieniu powinno być stwierdzone pismem. Zawsze należy sprawdzić samą umowę, ponieważ może ona określać termin, sposób doręczenia, wymagany podpis albo szczególne przesłanki zakończenia współpracy.

Najprostsza reguła wyboru jest taka: wypowiedzenie służy zwykle zakończeniu umowy ciągłej na przyszłość, a odstąpienie – cofnięciu skutków umowy w sytuacji przewidzianej w ustawie lub kontrakcie. Pomieszanie tych pojęć w oświadczeniu może wpłynąć na moment zakończenia umowy i zakres wzajemnych rozliczeń.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.