Odpowiedzialność z tytułu rękojmi to ustawowa odpowiedzialność sprzedawcy za wady fizyczne i prawne rzeczy. Nie zależy od tego, czy sprzedawca znał wadę albo przyczynił się do jej powstania. Kupujący może żądać między innymi naprawy, wymiany, obniżenia ceny, a przy wadzie istotnej także odstąpienia od umowy.
Czym jest rękojmia?
Rękojmia wynika z przepisów Kodeksu cywilnego, przede wszystkim z art. 556–576. Odpowiedzialność ponosi sprzedawca wobec kupującego, jeżeli sprzedana rzecz ma wadę. Jest to odpowiedzialność ustawowa, więc powstaje niezależnie od dodatkowych obietnic zawartych w umowie i niezależnie od winy sprzedawcy.
Oznacza to, że sprzedawca może odpowiadać także wtedy, gdy sam nie wiedział o problemie. Dotyczy to rzeczy nowych i używanych, chyba że przepisy albo ważne postanowienia umowy przewidują dopuszczalne ograniczenie odpowiedzialności. Sprzedawca nie odpowiada jednak za wadę, o której kupujący wiedział w chwili zawarcia umowy. Ograniczenie lub wyłączenie rękojmi jest bezskuteczne, jeżeli wada została podstępnie zatajona.
W przypadku konsumentów trzeba rozróżnić rękojmię z Kodeksu cywilnego od odpowiedzialności za niezgodność towaru z umową uregulowanej w Ustawie o prawach konsumenta. Są to odrębne reżimy prawne. Przedmiotem tego opracowania jest rękojmia, która nadal ma znaczenie między innymi w relacjach B2B i w przypadkach, do których stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego.
Jakie wady podlegają rękojmi?
Przepisy wyróżniają wadę fizyczną i wadę prawną. Wada fizyczna dotyczy cech albo stanu rzeczy, natomiast wada prawna wiąże się z sytuacją prawną przedmiotu.
Najczęstsze przykłady obu rodzajów wad to:
- Wada fizyczna – rzecz nie ma właściwości przewidzianych w umowie, przeznaczeniu albo zapewnieniach sprzedawcy.
- Wada fizyczna – rzecz nie nadaje się do celu, o którym kupujący poinformował sprzedawcę, a sprzedawca nie zgłosił zastrzeżeń.
- Wada fizyczna – rzecz została wydana w stanie niezupełnym albo nie działa zgodnie z instrukcją.
- Wada prawna – rzecz jest własnością osoby trzeciej, jest obciążona prawem osoby trzeciej albo korzystanie z niej ogranicza decyzja lub orzeczenie właściwego organu.
- Wada prawna – w przypadku sprzedaży prawa sprzedane prawo w ogóle nie istnieje.
Za wadę fizyczną może zostać uznane także nieprawidłowe zamontowanie lub uruchomienie rzeczy, jeżeli czynności wykonał sprzedawca albo osoba, za którą odpowiada. Podobnie może być wtedy, gdy kupujący postępował zgodnie z instrukcją otrzymaną od sprzedawcy.
Konsument a przedsiębiorca – czy rękojmię można wyłączyć?
Zakres ochrony zależy w dużej mierze od statusu kupującego. W relacji z konsumentem ograniczenie albo wyłączenie rękojmi jest co do zasady niedopuszczalne, chyba że szczególny przepis pozwala na taki wyjątek. W relacji między przedsiębiorcami strony mogą szerzej kształtować odpowiedzialność w umowie.
| Podmiot kupujący | Czy można wyłączyć rękojmię? | Zakres ochrony |
|---|---|---|
| Konsument | Co do zasady nie | Ochrona ustawowa, w tym domniemanie istnienia wady stwierdzonej w ciągu roku od wydania rzeczy |
| Osoba fizyczna prowadząca działalność, gdy zakup nie ma dla niej charakteru zawodowego | Co do zasady ochrona zbliżona do konsumenckiej, z wyjątkami ustawowymi | Zakres zależy od charakteru umowy i statusu kupującego |
| Przedsiębiorca kupujący w związku z działalnością zawodową | Tak, strony mogą rękojmię ograniczyć albo wyłączyć | Decydują przepisy umowy oraz regulacje Kodeksu cywilnego |
W każdym przypadku wyłączenie lub ograniczenie rękojmi nie działa, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę. W sprzedaży między przedsiębiorcami kupujący powinien także zbadać rzecz w czasie i sposób przyjęty dla danego rodzaju towaru oraz niezwłocznie zawiadomić sprzedawcę o wadzie. Brak takiego zawiadomienia może spowodować utratę uprawnień. Wyjątkiem jest między innymi sytuacja, w której sprzedawca wiedział o wadzie albo zapewniał, że rzecz jej nie ma.
Czego może żądać kupujący?
Kupujący może żądać usunięcia wady albo wymiany rzeczy na wolną od wad. Może też złożyć oświadczenie o obniżeniu ceny lub odstąpieniu od umowy. Wybór roszczenia zależy od rodzaju wady, statusu kupującego i wcześniejszych działań sprzedawcy.
Podstawowe żądania kupującego obejmują:
- Naprawę – usunięcie stwierdzonej wady.
- Wymianę – dostarczenie rzeczy wolnej od wad.
- Obniżenie ceny – w proporcji odpowiadającej relacji wartości rzeczy wadliwej do wartości rzeczy bez wady.
- Odstąpienie od umowy – zwrot rzeczy i ceny, gdy wada jest istotna.
Sprzedawca może niezwłocznie wymienić rzecz albo usunąć wadę, jeżeli zrobi to bez nadmiernych niedogodności dla kupującego. Nie może jednak w ten sposób zablokować żądania kupującego w każdej sytuacji. Znaczenie ma między innymi to, czy rzecz była już wcześniej naprawiana lub wymieniana oraz czy sprzedawca nie wykonał poprzedniego obowiązku.
Odstąpienie od umowy jest możliwe tylko przy wadzie istotnej. Sama drobna usterka nie wystarcza do rozwiązania umowy. Przy wadzie nieistotnej kupującemu pozostaje między innymi naprawa, wymiana albo obniżenie ceny. Sprzedawca może odmówić wybranego sposobu doprowadzenia rzeczy do zgodności z umową, gdy jest on niemożliwy albo wymagałby nadmiernych kosztów w porównaniu z innym rozwiązaniem.
Po wykryciu wady warto działać w uporządkowany sposób:
- Opisz wadę, datę jej stwierdzenia i okoliczności, w których się ujawniła.
- Zbierz dokumenty potwierdzające zakup oraz dowody istnienia wady, takie jak zdjęcia, nagrania, korespondencja lub opinia specjalisty.
- Złóż sprzedawcy reklamację i wyraźnie wskaż wybrane żądanie.
- Zachowaj potwierdzenie doręczenia reklamacji i odpowiedzi sprzedawcy.
- Jeżeli sprzedawca odmawia, oceń możliwość dalszych działań, w tym mediacji albo dochodzenia roszczeń przed sądem.
Jeżeli reklamacja dotyczy konsumenta, sprzedawca powinien ustosunkować się w ciągu 14 dni do żądania wymiany, usunięcia wady albo oświadczenia o obniżeniu ceny z określoną kwotą obniżki. Brak odpowiedzi w tym terminie oznacza uznanie żądania za uzasadnione. Reguła ta nie odnosi się w taki sam sposób do każdego żądania, w szczególności do odstąpienia od umowy.
Terminy odpowiedzialności i przedawnienie roszczeń
Przy wadzie fizycznej sprzedawca odpowiada, jeżeli wada zostanie stwierdzona przed upływem dwóch lat od dnia wydania rzeczy. W przypadku nieruchomości termin wynosi pięć lat. Przy używanej rzeczy ruchomej sprzedanej konsumentowi strony mogą skrócić okres odpowiedzialności, ale nie poniżej roku od dnia wydania rzeczy.
| Przedmiot sprzedaży | Termin stwierdzenia wady | Najważniejsza zasada |
|---|---|---|
| Rzecz ruchoma | 2 lata od wydania | Wada powinna zostać stwierdzona przed upływem tego okresu |
| Używana rzecz ruchoma sprzedana konsumentowi | Co do zasady 2 lata, z możliwością skrócenia do minimum 1 roku | Skrócenie wymaga zgodnych z prawem ustaleń stron |
| Nieruchomość | 5 lat od wydania | Termin liczy się od wydania nieruchomości, a nie automatycznie od podpisania aktu notarialnego |
Roszczenie o naprawę albo wymianę przedawnia się z upływem roku od dnia stwierdzenia wady. W przypadku konsumenta bieg tego terminu nie może zakończyć się przed upływem okresu odpowiedzialności wskazanego wyżej. W tym samym czasie kupujący może złożyć oświadczenie o obniżeniu ceny albo odstąpieniu od umowy. Jeżeli wcześniej żądał naprawy lub wymiany, termin dla tych oświadczeń biegnie od bezskutecznego upływu czasu na wykonanie tego żądania.
Wadę prawną należy traktować odrębnie. Przy takich wadach termin związany z wykonaniem uprawnień biegnie od dnia, w którym kupujący dowiedział się o wadzie. Jeżeli dowiedział się o niej dopiero wskutek powództwa osoby trzeciej, znaczenie ma dzień uprawomocnienia się orzeczenia wydanego w tym sporze.
Dla konsumenta korzystne jest domniemanie z art. 5562 Kodeksu cywilnego. Jeżeli wada zostanie stwierdzona w ciągu roku od wydania rzeczy, przyjmuje się, że wada albo jej przyczyna istniała już w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego. Sprzedawca może próbować to domniemanie obalić, ale to on musi wykazać odmienny stan rzeczy.
Rękojmia a gwarancja
Rękojmia i gwarancja są niezależnymi podstawami ochrony. Rękojmia wynika bezpośrednio z ustawy, a roszczenia kieruje się do sprzedawcy. Gwarancja jest dobrowolnym zobowiązaniem gwaranta, którym najczęściej jest producent, importer albo sprzedawca. Jej zakres wynika z oświadczenia gwarancyjnego.
Gwarancja może przewidywać naprawę, wymianę albo inne świadczenia, ale nie musi obejmować wszystkich sytuacji objętych rękojmią. Konsument może wybrać podstawę reklamacji, a skorzystanie z gwarancji co do zasady nie pozbawia go praw wynikających z rękojmi. Przy wyborze warto sprawdzić, kto odpowiada za realizację żądania, jakie są terminy i czy gwarancja nie zawiera warunków trudniejszych do spełnienia niż przepisy ustawowe.
Co zrobić w razie sporu?
Spór o odpowiedzialność z tytułu rękojmi może wymagać analizy umowy, dowodów zakupu, korespondencji, opinii rzeczoznawcy oraz sposobu powstania wady. Przy nieruchomościach, kosztownych rzeczach i sporach między przedsiębiorcami szczególne znaczenie ma szybkie zabezpieczenie dowodów.
Przepisy są zależne od statusu stron, rodzaju rzeczy, treści umowy i momentu ujawnienia wady. Jeżeli sprawa ma wysoką wartość albo sprzedawca odmawia spełnienia roszczenia, przed podjęciem działań sądowych warto skonsultować ją z prawnikiem. Każdy przypadek wymaga osobnej oceny.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawie wymagającej oceny konkretnej umowy, dowodów lub terminów skonsultuj się z prawnikiem.
