Kara umowna za odstąpienie od umowy może być zgodna z prawem, ale tylko wtedy, gdy odnosi się do niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Zastrzeżenie kary za brak zapłaty albo inne naruszenie zobowiązania pieniężnego jest nieważne.
Kiedy kara za odstąpienie od umowy jest dopuszczalna?
Kara umowna jest instrumentem, który ma skłonić dłużnika do prawidłowego wykonania umowy, a w razie naruszenia obowiązku upraszcza dochodzenie rekompensaty. Zgodnie z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego można ją zastrzec wyłącznie na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego.
Dlatego sam fakt, że kara została powiązana z odstąpieniem od umowy, nie przesądza jeszcze o jej ważności. Sąd powinien ustalić, jakie zachowanie doprowadziło do odstąpienia i czego rzeczywiście dotyczyła kara. Może ona obejmować na przykład niewykonanie robót, nieterminowe wydanie rzeczy, brak usunięcia wad albo niewykonanie innego obowiązku o charakterze niepieniężnym.
Odstąpienie od umowy nie przekreśla automatycznie roszczenia o karę. Jeżeli strony wyraźnie przewidziały karę na wypadek odstąpienia z przyczyn leżących po stronie kontrahenta, a przyczyna ta dotyczy naruszenia zobowiązania niepieniężnego, postanowienie może być skuteczne. Kara pełni wtedy funkcję zryczałtowanego odszkodowania za niewykonanie umowy.
Kara za brak zapłaty – dlaczego takie zastrzeżenie jest nieważne?
Kara umowna nie może zastępować odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Zapłata ceny, wynagrodzenia, raty lub faktury jest zobowiązaniem pieniężnym. Za jego opóźnione wykonanie przepisy przewidują odsetki, a nie karę umowną.
Dotyczy to także sytuacji, w której brak zapłaty prowadzi do odstąpienia od umowy. Nie można skutecznie obejść art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego przez zapis przewidujący karę nie bezpośrednio za brak zapłaty, lecz za odstąpienie będące następstwem braku zapłaty. O decydującym znaczeniu ma rzeczywista przyczyna odstąpienia, a nie sama nazwa użyta w kontrakcie.
Jeżeli odstąpienie nastąpiło z powodu niewykonania zobowiązania pieniężnego, zastrzeżenie kary umownej za takie odstąpienie jest niedopuszczalne.
Takie stanowisko przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z 20 listopada 2019 r., III CZP 3/19. Sprawa dotyczyła umowy o roboty budowlano-montażowe. Wykonawca odstąpił od umowy, ponieważ zamawiający nie regulował należności, a następnie żądał kary za odstąpienie z przyczyn obciążających zamawiającego. Sąd Najwyższy uznał, że nie można zastrzec kary na wypadek odstąpienia spowodowanego niewykonaniem zobowiązania pieniężnego.
W takim przypadku wierzyciel może dochodzić zapłaty należności głównej, odsetek oraz innych roszczeń przewidzianych przez przepisy, lecz nie kary umownej za samo niewykonanie obowiązku zapłaty.
Odstąpienie ustawowe a umowne
Rodzaj odstąpienia wpływa na sposób wykonania uprawnienia i ocenę skutków przewidzianych w kontrakcie.
| Rodzaj odstąpienia | Podstawa prawna | Warunki | Skutki |
|---|---|---|---|
| Ustawowe | Art. 491 Kodeksu cywilnego | Co do zasady zwłoka drugiej strony, wyznaczenie dodatkowego terminu i uprzedzenie o możliwości odstąpienia | Zwrot spełnionych świadczeń oraz możliwość dochodzenia naprawienia szkody |
| Umowne | Art. 395 Kodeksu cywilnego | Strony określają w umowie termin wykonania prawa odstąpienia i zasady jego realizacji | Skutki wynikają z ustawy oraz z treści umowy, w tym z postanowień dotyczących rozliczeń i kar |
Przy umownym prawie odstąpienia strony mają większą swobodę w określeniu przesłanek i skutków. Nie mogą jednak skutecznie zastrzec kary sprzecznej z art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego. Swoboda umów nie pozwala więc na wprowadzenie kary za niewykonanie zobowiązania pieniężnego.
Czy można łączyć karę za odstąpienie z karą za opóźnienie?
W jednej umowie można przewidzieć zarówno karę za opóźnienie w wykonaniu zobowiązania, jak i karę za odstąpienie. Problem pojawia się przy dochodzeniu obu należności za ten sam okres i ten sam zakres niewykonania umowy.
Znaczenie ma przede wszystkim zakres odstąpienia. Przy odstąpieniu obejmującym całą umowę skutek co do zasady wiąże się z traktowaniem umowy jako niezawartej od początku, czyli ex tunc. W takim układzie nie można jednocześnie uznać, że zobowiązanie zostało nienależycie wykonane i że nie zostało wykonane w całości. Sąd Najwyższy w uchwale z 18 lipca 2012 r., III CZP 39/12, przyjął, że w razie całkowitego odstąpienia należna może być kara za odstąpienie, a nie równoległa kara za opóźnienie dotycząca tego samego zobowiązania.
Przy odstąpieniu częściowym sytuacja może wyglądać inaczej. Jeżeli odstąpienie dotyczy tylko niewykonanej części umowy i działa na przyszłość, czyli ex nunc, wykonany wcześniej zakres nadal podlega ocenie na podstawie umowy. W związku z tym możliwe może być dochodzenie kary za opóźnienie odnoszącej się do wykonanej części oraz kary za odstąpienie dotyczącej pozostałego zakresu.
O dopuszczalności kumulacji decydują przede wszystkim:
- Zakres odstąpienia – całkowity albo ograniczony do części świadczeń.
- Skutek odstąpienia – wsteczny (ex tunc) albo na przyszłość (ex nunc).
- Treść klauzul – każda kara powinna odnosić się do jasno określonego naruszenia.
- Brak podwójnego obciążenia – kary nie powinny rekompensować tego samego zdarzenia i tego samego okresu.
W wyroku z 18 stycznia 2019 r., III CSK 9/17, Sąd Najwyższy dopuścił możliwość łączenia kar przy częściowym odstąpieniu, gdy kara za opóźnienie dotyczy wykonanej części umowy, a kara za odstąpienie – części niewykonanej. Odmienna ocena może wynikać z konkretnej treści umowy, dlatego znaczenie ma nie tylko nazwa kary, lecz także jej funkcja i zakres.
Przy redagowaniu kontraktu trzeba więc wskazać, jakie naruszenie uruchamia karę, którego zakresu świadczeń dotyczy oraz czy kara ma być należna także po odstąpieniu. W umowach budowlanych i handlowych, w których występuje kilka etapów świadczenia, analiza tych postanowień wymaga szczególnej ostrożności.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skuteczności konkretnej klauzuli zależy od treści umowy, rodzaju zobowiązania oraz okoliczności odstąpienia.
