Odstąpienie od umowy co do zasady działa wstecz, czyli ex tunc. Umowę traktuje się wtedy tak, jakby nigdy nie została zawarta, a strony muszą rozliczyć wzajemnie otrzymane świadczenia. Skutkiem może być także utrata kar umownych, gwarancji i innych uprawnień wynikających z umowy, chyba że jej treść przewiduje skutek na przyszłość – ex nunc.

Odstąpienie a rozwiązanie umowy – na czym polega różnica?

Odstąpienie od umowy jest jednostronnym uprawnieniem kształtującym. Oświadczenie jednej strony może doprowadzić do unicestwienia stosunku umownego bez potrzeby zawierania dodatkowego porozumienia. Nie należy utożsamiać go z rozwiązaniem umowy.

Rozwiązanie umowy zazwyczaj kończy jej obowiązywanie na przyszłość. Odstąpienie w klasycznym ujęciu wywołuje natomiast skutek ex tunc, czyli wsteczny. Po jego wykonaniu przyjmuje się, że umowa nie została zawarta. Taką konstrukcję przewiduje między innymi art. 395 § 2 k.c. w odniesieniu do umownego prawa odstąpienia.

Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku rozliczenia są proste. Jeżeli strony wykonały już swoje świadczenia, trzeba ustalić, co można zwrócić w naturze, za co należy zapłacić równowartość, a które roszczenia umowne wygasły.

Zwrot świadczeń po odstąpieniu od umowy

Podstawą rozliczeń jest art. 494 § 1 k.c. Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, powinna zwrócić drugiej stronie wszystko, co od niej otrzymała. Druga strona może żądać analogicznego zwrotu własnego świadczenia.

Zwrot nie jest nowym świadczeniem umownym ani wzajemnym wynagrodzeniem. Powstaje z mocy ustawy i ma odwrócić skutki umowy, która jest traktowana jak niezawarta. Co do zasady świadczenie powinno zostać zwrócone w stanie niezmienionym, o ile jego zmiana nie była konieczna w granicach zwykłego zarządu.

W praktyce po odstąpieniu trzeba przede wszystkim ustalić:

  • Co otrzymała każda ze stron – na przykład pieniądze, rzecz albo dokumenty.
  • Czy możliwy jest zwrot w naturze – rzecz oznaczona co do tożsamości może wymagać wydania, a nie tylko zapłaty.
  • Jak rozliczyć świadczenie, którego nie da się oddać – dotyczy to zwłaszcza usług i wykonanych prac.
  • Czy powstało roszczenie odszkodowawcze – art. 494 k.c. pozwala stronie odstępującej żądać także naprawienia szkody na zasadach ogólnych, jeżeli przyczyną odstąpienia było niewykonanie zobowiązania przez drugą stronę.

Problem pojawia się przy świadczeniach niepieniężnych. Pomalowanej ściany, wykonanej instalacji albo części robót budowlanych nie da się fizycznie zwrócić. W takim przypadku rozliczenie może wymagać zapłaty odpowiedniego wynagrodzenia albo wydania ekonomicznej wartości uzyskanego przysporzenia. Art. 395 § 2 k.c. wyraźnie wskazuje, że za świadczone usługi oraz korzystanie z rzeczy należy się odpowiednie wynagrodzenie.

Odmienną regulację zawiera na przykład art. 644 k.c. dotyczący umowy o dzieło. Zamawiający może odstąpić od niej przed ukończeniem dzieła, ale powinien zapłacić umówione wynagrodzenie pomniejszone o to, co przyjmujący zamówienie oszczędził z powodu niewykonania dzieła. Ten przykład pokazuje, że skutki odstąpienia zależą także od podstawy prawnej.

Dlaczego można stracić karę umowną lub gwarancję?

Wsteczny skutek odstąpienia może być niekorzystny dla strony, która chciała zakończyć umowę, aby skorzystać z przewidzianych w niej zabezpieczeń. Skoro umowę uważa się za niezawartą, odpada także podstawa wielu roszczeń umownych.

Dotyczy to w szczególności kary umownej za opóźnienie lub niewykonanie zobowiązania. Jeżeli kara wynikała wyłącznie z umowy, a odstąpienie unicestwiło ją ze skutkiem ex tunc, dochodzenie kary może okazać się niemożliwe. Podobnie może stać się z gwarancją umowną, jeżeli jej źródłem był stosunek prawny uznany za nieistniejący od początku.

Nie oznacza to automatycznie, że po odstąpieniu nie można żądać żadnej rekompensaty. Art. 494 k.c. przewiduje możliwość dochodzenia odszkodowania na zasadach ogólnych przez stronę, która odstąpiła z powodu niewykonania zobowiązania. Jest to jednak inne roszczenie niż kara umowna. Wymaga wykazania przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej, szkody oraz związku przyczynowego.

Przed złożeniem oświadczenia trzeba sprawdzić nie tylko, czy istnieje podstawa odstąpienia, lecz także jakie roszczenia przetrwają jego wykonanie.

Odstąpienie ze skutkiem na przyszłość – ex nunc

Skutek ex nunc oznacza zakończenie stosunku prawnego na przyszłość. Czynności wykonane przed odstąpieniem pozostają co do zasady rozliczone, a strony nie muszą traktować całej umowy tak, jakby nigdy nie istniała.

Strony mogą w granicach swobody umów, wynikającej z art. 3531 k.c., określić sposób działania prawa odstąpienia. W szczególności mogą zastrzec, że odstąpienie będzie wywoływało skutek na przyszłość albo że określone postanowienia, takie jak kary umowne, gwarancje czy klauzule odszkodowawcze, zachowają moc mimo zakończenia współpracy. Taki zapis musi być jednoznaczny i zgodny z właściwymi przepisami.

Cecha Skutek ex tunc (wsteczny) Skutek ex nunc (na przyszłość)
Status umowy Umowę traktuje się jak niezawartą. Umowa przestaje obowiązywać od chwili odstąpienia lub wskazanej daty.
Kary umowne Ich podstawa umowna może odpaść, chyba że strony zachowały je w wyraźnym postanowieniu. Mogą obejmować naruszenia powstałe przed odstąpieniem, jeżeli umowa tak stanowi.
Gwarancje Gwarancja umowna może wygasnąć razem z umową. Może pozostać w mocy w zakresie wyraźnie określonym przez strony.
Rozliczenia Strony zwracają wzajemnie otrzymane świadczenia, a świadczenia niemożliwe do zwrotu wymagają rozliczenia pieniężnego. Rozlicza się wykonane etapy i świadczenia, bez cofania całej umowy do stanu sprzed jej zawarcia.

Znaczenie skutku ex nunc widać szczególnie przy umowach o roboty budowlane. Część prac może mieć samodzielną wartość, ale ich fizyczny zwrot jest niemożliwy. W praktyce powstają spory, czy świadczenie wykonawcy jest podzielne w rozumieniu art. 379 § 2 k.c. Orzecznictwo dotyczące tej kwestii nie jest jednolite, a ocena zależy między innymi od przedmiotu inwestycji, etapów robót i możliwości korzystania z wykonanej części.

Dlatego umowa powinna możliwie dokładnie wyodrębniać etapy, terminy, zakres odbiorów i wartość poszczególnych części prac. Sam fakt dokonywania płatności częściowych nie przesądza jeszcze o podzielności świadczenia. W przypadku dużych inwestycji treść umowy może mieć istotne znaczenie dla późniejszej oceny skutków odstąpienia.

Jak zabezpieczyć się w umowie?

Przed podpisaniem umowy albo przed złożeniem oświadczenia o odstąpieniu warto sprawdzić następujące elementy:

  • Czy umowa wyraźnie określa, czy odstąpienie działa ex tunc, czy ex nunc.
  • Czy wskazuje, które kary umowne zachowują moc po odstąpieniu.
  • Czy gwarancja, rękojmia, zabezpieczenia i roszczenia odszkodowawcze obejmują także naruszenia sprzed odstąpienia.
  • Czy świadczenia zostały podzielone na etapy i czy każdy etap ma samodzielną wartość.
  • Czy umowa określa sposób wyceny prac lub usług, których nie można zwrócić w naturze.
  • Czy przewidziano zasady odbioru, dokumentowania wykonanych prac i końcowego rozliczenia.

W umowach o roboty budowlane szczególnej uwagi wymagają postanowienia dotyczące etapów realizacji oraz skutków odstąpienia na podstawie umowy i ustawy. Przy złożonych inwestycjach rozbieżności interpretacyjne mogą mieć znaczenie dla wynagrodzenia, kar i zakresu odpowiedzialności stron.

Odstąpienie nie zawsze prowadzi do rezultatu oczekiwanego przez składającego oświadczenie. Może doprowadzić do zwrotu pieniędzy i świadczeń, ale jednocześnie pozbawić stronę kar umownych albo gwarancji. O wyniku rozliczenia decydują podstawa odstąpienia, charakter świadczeń oraz precyzja postanowień umownych.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skutków odstąpienia zależy od treści konkretnej umowy, podstawy prawnej oraz okoliczności jej wykonania.