Rękojmia to ustawowa odpowiedzialność sprzedawcy za wady fizyczne i prawne rzeczy. Kupujący może żądać naprawy, wymiany, obniżenia ceny albo odstąpić od umowy, ale wybór konkretnego uprawnienia zależy między innymi od rodzaju wady, jej istotności oraz statusu kupującego.
Czym jest rękojmia i kiedy występuje wada?
Rękojmia wynika bezpośrednio z przepisów Kodeksu cywilnego. Sprzedawca odpowiada za wadę rzeczy niezależnie od tego, czy wiedział o jej istnieniu i czy można przypisać mu winę. Kupujący powinien wykazać przede wszystkim, że rzecz jest wadliwa oraz że wada mieści się w okresie odpowiedzialności sprzedawcy.
Wada fizyczna polega na niezgodności rzeczy z umową. Może wystąpić wtedy, gdy rzecz:
- nie ma właściwości, które powinna mieć ze względu na umówiony cel, przeznaczenie albo okoliczności sprzedaży,
- nie ma cech, o których zapewniał sprzedawca, także przez przedstawienie próbki lub wzoru,
- nie nadaje się do celu wskazanego przez kupującego, jeżeli sprzedawca nie zgłosił zastrzeżeń,
- została wydana w stanie niezupełnym albo została nieprawidłowo zamontowana lub uruchomiona w okolicznościach przewidzianych w przepisach.
Wada prawna występuje natomiast wtedy, gdy rzecz jest własnością osoby trzeciej, jest obciążona prawem osoby trzeciej albo korzystanie z niej lub rozporządzanie nią zostało ograniczone decyzją lub orzeczeniem właściwego organu. Wada prawna może dotyczyć także sprzedanego prawa, jeżeli prawo to nie istnieje.
Zakres ochrony zależy również od tego, kto kupił rzecz. Konsumentem jest osoba fizyczna, która zawiera umowę z przedsiębiorcą w celu niezwiązanym bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową. Przedsiębiorca kupujący rzecz w związku ze swoją działalnością nie korzysta z części szczególnych ułatwień przewidzianych dla konsumentów.
Jakie uprawnienia z tytułu rękojmi przysługują kupującemu?
Katalog obejmuje cztery podstawowe możliwości. Naprawa i wymiana są roszczeniami, czyli kupujący żąda od sprzedawcy określonego działania. Obniżenie ceny i odstąpienie od umowy są uprawnieniami kształtującymi. Do ich wykonania wystarcza złożenie sprzedawcy odpowiedniego oświadczenia, o ile spełnione są ustawowe warunki.
| Uprawnienie | Charakter | Kiedy przysługuje | Ograniczenia |
|---|---|---|---|
| Naprawa rzeczy | Roszczenie | Gdy rzecz ma wadę i można doprowadzić ją do zgodności z umową przez usunięcie usterki | Sprzedawca może odmówić, gdy naprawa jest niemożliwa albo wymaga nadmiernych kosztów w porównaniu z innym sposobem usunięcia wady |
| Wymiana rzeczy | Roszczenie | Gdy kupujący chce otrzymać rzecz wolną od wad | Odmowa jest możliwa przy niemożliwości wymiany albo nadmiernych kosztach. Przy konsumencie znaczenie ma także porównanie z naprawą |
| Obniżenie ceny | Uprawnienie kształtujące | Gdy kupujący zatrzymuje rzecz, ale żąda obniżenia ceny proporcjonalnie do zmniejszenia jej wartości | Kwota obniżki powinna odpowiadać proporcji wartości rzeczy wadliwej do wartości rzeczy bez wady. Sprzedawca może niezwłocznie usunąć wadę lub wymienić rzecz, jeżeli przepisy na to pozwalają |
| Odstąpienie od umowy | Uprawnienie kształtujące | Gdy wada jest istotna i kupujący chce zwrotu ceny po zwróceniu rzeczy | Nie przysługuje przy wadzie nieistotnej. Sprzedawca może w określonych sytuacjach niezwłocznie naprawić rzecz albo ją wymienić |
Naprawa i wymiana
Żądanie usunięcia wady oznacza, że kupujący chce zachować rzecz, ale oczekuje przywrócenia jej zgodności z umową. Wymiana polega na dostarczeniu rzeczy wolnej od wad. Sprzedawca powinien zrealizować wybrane żądanie w rozsądnym czasie i bez nadmiernych niedogodności dla kupującego.
Jeżeli kupującym jest konsument, sprzedawca nie może dowolnie narzucić sposobu doprowadzenia rzeczy do zgodności z umową. Konsument może żądać wymiany zamiast naprawy albo naprawy zamiast wymiany, chyba że wybrany sposób jest niemożliwy lub wymagałby nadmiernych kosztów. Przy ocenie kosztów bierze się pod uwagę między innymi wartość rzeczy bez wady, rodzaj i znaczenie wady oraz niedogodności po stronie kupującego.
Obniżenie ceny
Oświadczenie o obniżeniu ceny powinno wskazywać konkretną kwotę. Nie może ona być ustalona całkowicie dowolnie. Powinna pozostawać w takiej proporcji do ceny umownej, w jakiej wartość rzeczy wadliwej pozostaje do wartości rzeczy bez wady.
To uprawnienie pozwala zatrzymać rzecz mimo jej wady. Nie prowadzi więc do rozwiązania umowy, lecz zmienia wysokość świadczenia kupującego.
Odstąpienie od umowy
Odstąpienie prowadzi co do zasady do zwrotu rzeczy i ceny. Kupujący nie może jednak skutecznie odstąpić od umowy z powodu wady nieistotnej. Ocena istotności zależy od tego, czy wada ogranicza użyteczność rzeczy w takim stopniu, że kupujący nie mógłby rozsądnie oczekiwać zawarcia umowy, gdyby znał jej rzeczywisty stan.
Czy można od razu odstąpić od umowy?
Nie zawsze. Przy wadzie istotnej kupujący może złożyć oświadczenie o odstąpieniu albo o obniżeniu ceny, ale sprzedawca może w określonych warunkach niezwłocznie wymienić rzecz na wolną od wad lub usunąć wadę. Wtedy odstąpienie albo obniżenie ceny może zostać zablokowane, jeżeli działanie sprzedawcy nastąpi bez nadmiernych niedogodności dla kupującego.
Ograniczenie nie działa jednak bezterminowo. Sprzedawca traci możliwość powołania się na taką pierwszą naprawę lub wymianę w szczególności wtedy, gdy rzecz była już wcześniej naprawiana albo wymieniana, nie wykonał obowiązku w rozsądnym czasie lub wada pojawiła się ponownie.
Możliwość odstąpienia wyłączają przede wszystkim następujące okoliczności:
- stwierdzona wada jest nieistotna,
- sprzedawca niezwłocznie i bez nadmiernych niedogodności usunął wadę,
- sprzedawca dostarczył rzecz wolną od wad w sposób zgodny z ustawowymi warunkami,
- kupujący nie może zwrócić rzeczy w stanie wymaganym do rozliczenia stron, z wyjątkami przewidzianymi w przepisach.
W relacji z konsumentem sprzedawca nie może z góry wyłączyć rękojmi, chyba że szczególny przepis dopuszcza takie rozwiązanie. W umowie z przedsiębiorcą odpowiedzialność z tytułu rękojmi może zostać ograniczona albo wyłączona, ale takie postanowienie powinno być wyraźne. Nie działa ono także w razie podstępnego zatajenia wady przez sprzedawcę.
Jak konsument jest chroniony?
Konsument korzysta z dwóch istotnych ułatwień. Jeżeli wada fizyczna została stwierdzona przed upływem roku od dnia wydania rzeczy, domniemywa się, że wada albo jej przyczyna istniała już w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego. Sprzedawca może próbować obalić to domniemanie, ale ciężar przedstawienia dowodów spoczywa wtedy na nim.
Drugie ułatwienie dotyczy odpowiedzi na reklamację. Jeżeli konsument zażądał naprawy, wymiany albo obniżenia ceny i sprzedawca nie ustosunkował się do tego żądania w ciągu 14 dni, przyjmuje się, że uznał żądanie za uzasadnione. Reguła ta nie oznacza automatycznego spełnienia świadczenia, ale wzmacnia pozycję konsumenta w dalszym dochodzeniu prawa.
Reklamacja powinna jasno wskazywać wadę, żądanie kupującego i, przy obniżeniu ceny, konkretną kwotę obniżki. Dobrze zachować dowód zakupu, zdjęcia, korespondencję oraz potwierdzenie przekazania żądania sprzedawcy. Przy sporze technicznym znaczenie mogą mieć także opinie rzeczoznawcy.
Postępowanie reklamacyjne można uporządkować w kilku krokach:
- Opisz wadę i zbierz dokumenty potwierdzające zakup oraz okoliczności jej ujawnienia.
- Wybierz żądanie, które odpowiada charakterowi wady, i przekaż je sprzedawcy w sposób pozwalający wykazać datę zgłoszenia.
- Jeżeli jesteś konsumentem, odczekaj na stanowisko sprzedawcy, pamiętając o 14-dniowym terminie na odpowiedź.
- W razie odmowy oceń, czy potrzebna jest opinia specjalisty, ponowne wezwanie albo dochodzenie roszczenia przed sądem.
Ile czasu trwa odpowiedzialność z tytułu rękojmi?
Podstawowe terminy dotyczą chwili stwierdzenia wady, a nie samego wysłania reklamacji. Najważniejsze zasady są następujące:
- 2 lata – odpowiedzialność za wady rzeczy ruchomych, licząc od dnia wydania rzeczy kupującemu,
- 5 lat – odpowiedzialność za wady nieruchomości, licząc od dnia wydania nieruchomości,
- 1 rok – co do zasady termin przedawnienia roszczeń o usunięcie wady lub wymianę rzeczy, liczony od dnia stwierdzenia wady,
- konsument nie może zostać postawiony w sytuacji, w której termin dochodzenia roszczenia upłynąłby przed końcem podstawowego terminu odpowiedzialności sprzedawcy.
Przedsiębiorca powinien zachować większą staranność przy odbiorze rzeczy. W zależności od rodzaju umowy może mieć obowiązek zbadania rzeczy w czasie i sposób przyjęty przy rzeczach danego rodzaju oraz niezwłocznego zawiadomienia sprzedawcy o wadzie. Niedochowanie tych wymagań może prowadzić do utraty uprawnień. Wyjątkiem jest między innymi podstępne zatajenie wady przez sprzedawcę.
Rękojmia a gwarancja – czym różnią się te制度?
Rękojmia wynika z ustawy i obciąża sprzedawcę, jeżeli rzecz jest wadliwa. Gwarancja jest natomiast dobrowolnym zobowiązaniem gwaranta, którym może być sprzedawca, producent albo inny podmiot. Jej zakres zależy od treści oświadczenia gwarancyjnego. Gwarant może zobowiązać się do naprawy, wymiany, zwrotu ceny albo wykonania innych świadczeń.
Oba reżimy są od siebie niezależne, ale nie oznacza to prawa do uzyskania podwójnego świadczenia za tę samą wadę. Kupujący powinien wybrać podstawę dochodzenia konkretnego żądania, biorąc pod uwagę między innymi treść gwarancji, sposób rozpatrywania reklamacji i terminy. Skorzystanie z gwarancji nie pozbawia automatycznie praw wobec sprzedawcy, choć wykonywanie uprawnień z obu reżimów wymaga zachowania spójności w odniesieniu do tej samej wady.
Najważniejsze dla kupującego są trzy kwestie: rodzaj wady, istotność problemu i termin działania. Przy wadzie istotnej możliwe jest odstąpienie od umowy, przy wadzie usuwalnej często właściwym pierwszym żądaniem będzie naprawa lub wymiana, a przy zachowaniu rzeczy – obniżenie ceny.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W przypadku sporu ze sprzedawcą, znacznej wartości przedmiotu lub upływu terminów warto skonsultować sytuację z prawnikiem.
