Tak, sprzedawca może ograniczyć albo wyłączyć rękojmię, ale nie w każdej relacji i nie jednostronnie. Zakres tej możliwości zależy przede wszystkim od statusu kupującego, rodzaju towaru oraz treści uzgodnionej umowy.
Od czego zależy możliwość ograniczenia rękojmi?
Rękojmia to ustawowa odpowiedzialność sprzedawcy za wady fizyczne i prawne sprzedanej rzeczy. Wynika z Kodeksu cywilnego, więc obowiązuje niezależnie od tego, czy sprzedawca udzielił gwarancji. Strony mogą tę odpowiedzialność rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć, ale art. 558 § 1 Kodeksu cywilnego wprowadza istotne ograniczenie w umowach z udziałem konsumentów.
W relacjach z konsumentem wyłączenie lub ograniczenie rękojmi jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy pozwalają na to przepisy szczególne. W obrocie między przedsiębiorcami swoboda stron jest znacznie większa. Trzeba jednak sprawdzić, czy osoba prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą rzeczywiście występuje jako profesjonalista, a nie jako przedsiębiorca na prawach konsumenta.
| Status kupującego | Możliwość ograniczenia rękojmi | Uwagi |
|---|---|---|
| Konsument | Zasadniczo niedopuszczalne poza przypadkami wskazanymi w przepisach szczególnych | Przykładem jest używana rzecz ruchoma, przy której okres odpowiedzialności można skrócić do minimum roku od wydania rzeczy. |
| Przedsiębiorca działający zawodowo | Co do zasady możliwe ograniczenie albo całkowite wyłączenie | Warunkiem jest wyraźne uzgodnienie stron i brak podstępnego zatajenia wady. |
| Przedsiębiorca na prawach konsumenta | Ochrona zbliżona do konsumenckiej | Dotyczy osoby fizycznej, która kupuje rzecz w związku z działalnością, ale zakup nie ma dla niej charakteru zawodowego. |
Przedsiębiorca na prawach konsumenta to osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą, która zawiera umowę bezpośrednio związaną z firmą, lecz niezwiązaną z jej zawodowym charakterem. Ocena może uwzględniać między innymi przedmiot działalności wskazany w CEIDG. Ochrona ta obowiązuje od 1 stycznia 2021 r.
Przykładowo osoba prowadząca usługi budowlane, która kupuje ekspres do kawy do biura, może korzystać z ochrony zbliżonej do konsumenckiej. Inaczej będzie w przypadku zawodowego sprzedawcy sprzętu, który nabywa towary w ramach swojej branży.
Jak poprawnie ograniczyć rękojmię?
Ograniczenie rękojmi musi wynikać z wyraźnego porozumienia stron. Sprzedawca nie może skutecznie zmienić zasad odpowiedzialności wyłącznie własnym oświadczeniem umieszczonym na dokumencie wystawionym już po zawarciu umowy.
Przy konstruowaniu takiego postanowienia znaczenie mają następujące zasady:
- Postanowienie trzeba zawrzeć w umowie – może znajdować się w umowie sprzedaży, zaakceptowanym regulaminie albo ogólnych warunkach sprzedaży.
- Kupujący musi mieć możliwość zapoznania się z nim przed zakupem – zapis przekazany dopiero po zawarciu transakcji nie spełnia tego wymogu.
- Treść powinna być jednoznaczna – ograniczenia odpowiedzialności nie można domniemywać, a niejasne sformułowania mogą zostać zinterpretowane na niekorzyść sprzedawcy.
- Wymagana jest zgoda obu stron – sama adnotacja sprzedawcy na fakturze VAT nie zastępuje uzgodnienia umownego.
Regulamin sklepu internetowego może określać zasady rękojmi, jeżeli został prawidłowo udostępniony i zaakceptowany przed zawarciem umowy. Nie może jednak uchylać praw konsumenta w zakresie, w którym przepisy nie dopuszczają takiego ograniczenia.
Faktura zwykle potwierdza transakcję i jej warunki, ale jednostronny dopisek sprzedawcy nie wystarczy do skutecznego wyłączenia rękojmi. Inaczej można oceniać sytuację, w której dokument zawiera uzgodnione postanowienie umowne, a kupujący wyraźnie je zaakceptował. Decydujące znaczenie ma wtedy nie sama nazwa dokumentu, lecz sposób zawarcia i treść porozumienia.
Kiedy ograniczenie rękojmi jest bezskuteczne?
Nawet prawidłowo sformułowane postanowienie nie chroni sprzedawcy w każdej sytuacji. Ograniczenie albo wyłączenie odpowiedzialności nie zadziała w szczególności w następujących przypadkach:
- Podstępne zatajenie wady – sprzedawca wiedział o wadzie i umyślnie próbował wywołać u kupującego przekonanie, że rzecz jest wolna od problemu, na przykład przez zamaskowanie uszkodzenia albo złożenie zapewnienia o sprawności.
- Wada prawna prowadząca do wydania rzeczy osobie trzeciej – samo wyłączenie rękojmi nie zawsze eliminuje obowiązek rozliczenia ceny, gdy kupujący traci rzecz z powodu uprawnień osoby trzeciej.
- Brak szczególnej podstawy prawnej w relacji z konsumentem – sprzedawca nie może wyłączyć rękojmi tylko dlatego, że taki zapis umieścił w regulaminie.
- Nieskuteczne uzgodnienie – zapis przekazany po transakcji, niejasny albo niezaakceptowany przez kupującego nie powinien być traktowany jako skuteczna modyfikacja umowy.
Podstępne zatajenie wady wymaga czegoś więcej niż samej wiedzy sprzedawcy o problemie. Zasadniczo chodzi o umyślne działanie nakierowane na utrudnienie wykrycia wady lub wywołanie błędnego przekonania o stanie rzeczy. Jeżeli sprzedawca nie wiedział o wadzie, trudno przypisać mu podstępne zatajenie.
Przy sprzedaży używanej rzeczy ruchomej konsumentowi można skrócić okres odpowiedzialności z dwóch lat do minimum jednego roku od dnia wydania rzeczy. Nie oznacza to jednak swobody w całkowitym wyłączeniu rękojmi. Ta sama ochrona może dotyczyć przedsiębiorcy na prawach konsumenta, jeżeli spełnia on ustawowe warunki.
Rękojmia a gwarancja
Rękojmia wynika bezpośrednio z ustawy, natomiast gwarancja jest dobrowolnym zobowiązaniem gwaranta, najczęściej producenta lub sprzedawcy. Ograniczenie rękojmi nie musi więc oznaczać całkowitego braku możliwości reklamowania towaru na podstawie gwarancji, jeżeli taka gwarancja została udzielona. Są to dwa odrębne reżimy odpowiedzialności.
Co powinien sprawdzić sprzedawca?
Sprzedawca, który chce ograniczyć rękojmię, powinien w pierwszej kolejności ustalić status kupującego. Sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej nie przesądza jeszcze o pełnej swobodzie umownej. Następnie należy ocenić, czy ograniczenie dotyczy towaru używanego, czy nowego, oraz czy treść klauzuli nie narusza przepisów chroniących konsumentów.
Najważniejsza zasada jest prosta: ograniczenie rękojmi musi być wyraźnie uzgodnione, dostosowane do statusu kupującego i nie może obejmować podstępnie zatajonej wady. Sam dopisek na fakturze albo ogólne powołanie się na regulamin nie zapewnia sprzedawcy skutecznej ochrony. W razie sporu o zatajenie wady ocena zależy od konkretnych dowodów i okoliczności zawarcia umowy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skuteczności konkretnego postanowienia dotyczącego rękojmi wymaga analizy umowy, statusu stron oraz okoliczności sprzedaży.
