Tak, częściowe odstąpienie od umowy może być dopuszczalne, ale zależy to od rodzaju umowy. Konsument kupujący kilka towarów przez internet może co do zasady zwrócić tylko wybrany produkt. Przy umowie o roboty budowlane decydują przede wszystkim podzielność świadczenia, treść kontraktu i cel inwestycji. Oświadczenie trzeba sformułować precyzyjnie, ponieważ błędne wskazanie zakresu może spowodować jego nieskuteczność.
Czy można odstąpić od umowy tylko w części?
Częściowe odstąpienie polega na zakończeniu stosunku umownego tylko w odniesieniu do określonej części świadczenia. Nie zawsze oznacza więc upadek całej umowy. Inaczej wygląda to przy kilku towarach kupionych przez konsumenta, a inaczej przy kontrakcie dotyczącym wykonania jednego obiektu budowlanego.
W zakupach internetowych podstawą jest prawo konsumenta do odstąpienia od umowy zawartej na odległość, interpretowane zgodnie z zasadą a maiori ad minus – kto może więcej, może także mniej. W umowie o roboty budowlane trzeba natomiast ocenić, czy świadczenie można wykonać częściowo bez istotnej zmiany jego przedmiotu lub wartości, a także co strony ustaliły w umowie.
Częściowy zwrot towarów w sklepie internetowym
Ustawa o prawach konsumenta nie opisuje wprost każdej sytuacji, w której klient zwraca tylko jeden produkt z kilku kupionych w ramach jednego zamówienia. Nie oznacza to jednak, że konsument musi oddać całość. Jeżeli może odstąpić od umowy obejmującej wszystkie towary, tym bardziej może zrezygnować tylko z wybranej rzeczy, o ile nie tworzy ona z pozostałymi nierozłącznego zestawu objętego jedną ceną lub szczególnymi warunkami sprzedaży.
Przedsiębiorca powinien rozliczyć zwrócony towar, ale częściowe odstąpienie może zmienić warunki, na jakich zawarto transakcję. Dotyczy to zwłaszcza promocji i dostawy:
- Zasada a maiori ad minus – konsument może co do zasady zwrócić wybrany produkt, zamiast odstępować od całego zamówienia.
- Rabat – jeżeli po zwrocie nie zostanie osiągnięty próg promocji, sprzedawca może ponownie obliczyć cenę pozostałych produktów zgodnie z warunkami rabatu.
- Koszt dostawy – zwrot obejmuje tę część kosztu, która pozostaje w związku ze zwracanym towarem.
- Stała opłata za przesyłkę – jeżeli wysłanie jednej rzeczy kosztowałoby tyle samo co wysłanie całego zamówienia, sam zwrot produktu może nie uzasadniać zwrotu części opłaty za dostawę.
Przykładowo, gdy jeden ciężki produkt podwyższył cenę przesyłki, jego zwrot może uzasadniać zwrot odpowiadającej temu części kosztu. Jeżeli natomiast wszystkie towary mieściły się w tej samej paczce i cena dostawy nie zależała od ich liczby, związek między zwracanym produktem a opłatą może nie występować.
Częściowe odstąpienie od umowy o roboty budowlane
Przepisy dotyczące umowy o roboty budowlane nie regulują wprost wszystkich przypadków odstąpienia. Zastosowanie mogą znaleźć przepisy o umowie o dzieło oraz przepisy ogólne Kodeksu cywilnego, w tym art. 491 § 2 k.c. i art. 379 k.c.
Zgodnie z art. 491 § 2 k.c., gdy świadczenia są podzielne, a jedna ze stron pozostaje w zwłoce tylko co do części świadczenia, druga strona może odstąpić od tej części albo od całej pozostałej, niespełnionej części. Odstąpienie od całości jest możliwe wtedy, gdy częściowe wykonanie nie ma znaczenia ze względu na właściwości zobowiązania albo cel umowy znany stronie pozostającej w zwłoce.
Art. 379 § 2 k.c. wiąże podzielność z możliwością częściowego spełnienia świadczenia bez istotnej zmiany jego przedmiotu lub wartości. Właśnie ta ocena wywołała rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego.
| Podejście | Argumentacja | Skutek prawny |
|---|---|---|
| Pogląd dopuszczający podzielność | Roboty mogą być wykonywane etapami, dotyczyć wyodrębnionych części obiektu i być osobno rozliczane. Wykonanie części prac nie musi zmieniać istotnie przedmiotu świadczenia. | Możliwe jest odstąpienie od części niewykonanych robót, przy pozostawieniu rozliczeń za prace już wykonane. |
| Pogląd zakładający niepodzielność | Celem umowy jest konkretny, oznaczony co do tożsamości obiekt. Fundamenty, instalacje lub ściany nie są tym samym świadczeniem co gotowy budynek. | Częściowe odstąpienie może być uznane za niedopuszczalne. W zależności od podstawy możliwe pozostaje odstąpienie od całości albo żądanie wykonania reszty i naprawienia szkody. |
| Ocena oparta na treści kontraktu | Umowa może przewidywać etapy, odbiory, odrębne wynagrodzenie, inwentaryzację i zasady przejęcia placu budowy. | Postanowienia zwiększają przewidywalność rozliczeń, ale same odbiory częściowe nie przesądzają jeszcze o podzielności świadczenia. |
Za dopuszczalnością częściowego odstąpienia opowiedział się Sąd Najwyższy między innymi w wyroku z 19 marca 2004 r., sygn. IV CK 172/03, oraz w wyroku z 14 listopada 2008 r., sygn. V CSK 182/08. W tych sprawach akcentowano etapowy charakter robót i możliwość wykonywania ich przez różnych wyspecjalizowanych wykonawców.
Odmienne stanowisko przedstawiono między innymi w wyroku z 16 maja 2013 r., sygn. V CSK 260/12. Wskazano w nim, że świadczenie może być niepodzielne, ponieważ dotyczy konkretnego obiektu zaprojektowanego dla określonego celu. Także późniejsze orzecznictwo podkreślało, że same odbiory częściowe i etapowe płatności nie muszą przesądzać o podzielności świadczenia.
Dlatego nie można przyjąć, że każdy kontrakt budowlany pozwala automatycznie zrezygnować z wybranego etapu. Zgodnie z art. 65 k.c. trzeba badać zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie tylko jej dosłowne brzmienie. Znaczenie mogą mieć między innymi zakres robót, sposób ich wyodrębnienia, zasady odbioru, możliwość przejęcia budowy przez innego wykonawcę i użyteczność dotychczas wykonanych prac.
Jak przygotować oświadczenie o częściowym odstąpieniu?
Przed wysłaniem dokumentu trzeba ustalić podstawę prawną i faktyczną odstąpienia. Przy umowie budowlanej szczególne znaczenie ma dokumentacja potwierdzająca zakres wykonanych i niewykonanych prac.
- Przeanalizuj umowę – sprawdź klauzule odstąpienia, podział na etapy, terminy, odbiory, wynagrodzenie i zasady rozliczenia po zakończeniu współpracy.
- Ustal, czy potrzebne jest wezwanie – jeżeli przesłanką jest zwłoka, umowa lub przepis może wymagać wcześniejszego wyznaczenia dodatkowego terminu do wykonania zobowiązania.
- Opisz dokładny zakres odstąpienia – wskaż konkretny towar, etap, część robót albo niewykonane świadczenia, których dotyczy oświadczenie.
- Wskaż podstawę i skutek – podaj postanowienie umowy lub przepis, opisz naruszenie oraz wyjaśnij, czy odstąpienie obejmuje świadczenia niewykonane, czy ma prowadzić do rozliczeń wstecznych.
- Zabezpiecz dowody – zachowaj potwierdzenie doręczenia, korespondencję, zdjęcia, protokoły, kosztorysy i dokumenty odbioru częściowego.
Co do zasady odstąpienie ustawowe wywołuje skutek ex tunc, czyli wsteczny. Strony powinny wówczas zwrócić sobie otrzymane świadczenia. Przy świadczeniach podzielnych zakres odstąpienia może być ograniczony do określonej części. Jeżeli umowa przewiduje odstąpienie umowne, strony mogą ustalić skutek ex nunc, czyli na przyszłość. W takim wariancie wykonane i odebrane prace pozostają rozliczone, a oświadczenie dotyczy dalszej realizacji.
Na jakie ryzyko trzeba uważać?
Błędne założenie, że każde etapowanie robót oznacza podzielność świadczenia, może doprowadzić do uznania oświadczenia za bezskuteczne. Druga strona może wtedy żądać dalszego wykonania umowy, zapłaty wynagrodzenia albo naprawienia szkody. W sporze znaczenie będą miały nie tylko protokoły odbioru, lecz także cel inwestycji, treść kontraktu i faktyczna użyteczność wykonanych prac.
Przy umowie budowlanej o znacznej wartości przed złożeniem oświadczenia warto przeanalizować kontrakt z prawnikiem posiadającym doświadczenie w sporach budowlanych. Najbezpieczniejsze rozwiązanie często polega na jasnym uregulowaniu w samej umowie etapów, zasad odbioru, rozliczeń i skutków zakończenia współpracy.
W praktyce częściowe odstąpienie jest najłatwiejsze do obrony wtedy, gdy zakres świadczenia został wyraźnie podzielony, a dokumenty pokazują, które prace wykonano i można samodzielnie rozliczyć. Przy zakupie kilku towarów konsument zwykle może zwrócić wybraną rzecz, ale powinien sprawdzić skutki dla rabatu i kosztów dostawy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skuteczności odstąpienia zależy od treści konkretnej umowy, okoliczności faktycznych oraz aktualnego orzecznictwa.
