Odstąpienie od umowy to jednostronne oświadczenie, które co do zasady powoduje, że umowa jest traktowana tak, jakby nie została zawarta. To prawny „reset” i skutek wsteczny, określany jako ex tunc. Wypowiedzenie działa inaczej – kończy umowę na przyszłość, czyli jest prawnym „stopem” (ex nunc).

Odstąpienie a wypowiedzenie – czym się różnią?

Nie są to dwa określenia tego samego działania. Wybór właściwego pojęcia wpływa na sposób zakończenia umowy i rozliczenie stron. Odstąpienie stosuje się zwykle wtedy, gdy istnieje konkretna podstawa prawna, na przykład istotna wada towaru albo opóźnienie wykonawcy. Wypowiedzenie jest typowe dla umów ciągłych, takich jak najem, abonament czy stała obsługa.

Cecha Odstąpienie – „reset” Wypowiedzenie – „stop”
Skutek czasowy Co do zasady działa wstecz, czyli ex tunc. Działa na przyszłość, czyli ex nunc.
Cel Usunięcie skutków umowy i powrót do sytuacji sprzed jej zawarcia. Zakończenie współpracy od chwili upływu okresu wypowiedzenia.
Rozliczenie Zwrot wzajemnych świadczeń, na przykład towaru za pieniądze. Rozliczenie tego, co wykonano do końca umowy lub okresu wypowiedzenia.
Typowe zastosowanie Umowy jednorazowe, wady istotne, zwłoka lub ustawowe prawo konsumenta. Umowy ciągłe, takie jak najem, abonament i stała obsługa.

Błędne użycie tych pojęć nie jest wyłącznie problemem językowym. Oświadczenie powinno odpowiadać podstawie prawnej i celowi, który chce osiągnąć strona. Przy dużej wartości umowy albo sporze z kontrahentem treść dokumentu warto skonsultować z prawnikiem.

Odstąpienie od umowy przez konsumenta

Konsument może skorzystać z ustawowego prawa do odstąpienia przede wszystkim przy umowie zawartej na odległość, na przykład w sklepie internetowym, albo poza lokalem przedsiębiorstwa. Nie musi wtedy podawać przyczyny. Standardowy termin wynosi 14 dni, ale w niektórych sytuacjach wynosi 30 dni, między innymi przy umowie zawartej podczas wycieczki lub podczas niezamówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania albo zwykłego pobytu konsumenta.

Przy zakupie towaru termin 14 dni liczy się zasadniczo od jego otrzymania, a nie od dnia złożenia zamówienia lub zawarcia umowy. Jeżeli dostawa następuje partiami, termin zaczyna biec od otrzymania ostatniej części. Oświadczenie o odstąpieniu wystarczy wysłać przed upływem terminu.

Prawo do namysłu nie obejmuje każdej umowy. Do najczęściej spotykanych wyjątków należą:

  • towary szybko psujące się lub mające krótki termin przydatności do użycia
  • produkty wykonane według specyfikacji konsumenta albo wyraźnie spersonalizowane
  • usługi wykonane w całości za wyraźną zgodą konsumenta, który został poinformowany o utracie prawa odstąpienia
  • niektóre treści cyfrowe dostarczane bez nośnika, jeżeli rozpoczęto ich dostarczanie za zgodą konsumenta i po poinformowaniu go o skutkach

W sklepie stacjonarnym ustawowe prawo do zwrotu pełnowartościowego towaru co do zasady nie przysługuje. Możliwość oddania produktu zależy wtedy od regulaminu albo dobrej woli sprzedawcy. Inaczej jest, gdy towar ma wadę lub jest niezgodny z umową, ponieważ wtedy konsument może korzystać z uprawnień związanych z odpowiedzialnością sprzedawcy.

Kiedy odstąpienie stosuje się w relacjach biznesowych?

W umowach między przedsiębiorcami albo w innych umowach cywilnoprawnych prawo do odstąpienia może wynikać z ustawy lub z samej umowy. Kodeks cywilny przewiduje takie uprawnienie między innymi przy istotnych wadach, niewykonaniu świadczenia lub zwłoce wykonawcy. Trzeba jednak sprawdzić konkretny typ umowy, jej treść i spełnienie warunków odstąpienia.

Przykładem może być zamówienie mebli kuchennych na wymiar. Jeżeli fronty mają inny kolor, szuflady się nie domykają, a kolejne naprawy nie usuwają problemu, wada może mieć charakter istotny. W takiej sytuacji samo „wypowiedzenie umowy” może nie osiągnąć celu klienta. Oświadczenie o odstąpieniu zmierza do zwrotu mebli i odzyskania zapłaconej ceny, o ile przepisy i okoliczności sprawy rzeczywiście dają taką podstawę.

Podobnie może wyglądać sytuacja przy usłudze IT. Jeżeli wykonawca otrzymał zaliczkę, ale dostarczył stronę internetową, która nie działa i zasadniczo nie odpowiada uzgodnionemu projektowi, klient może rozważać odstąpienie z powodu wad lub niewykonania zobowiązania. Nie oznacza to jednak automatycznie prawa do odstąpienia w każdej sytuacji. Znaczenie mają postanowienia umowy, charakter uchybienia i ewentualny termin wyznaczony wykonawcy na usunięcie problemu.

Najpierw ustal cel: czy chcesz zakończyć współpracę od określonego momentu, czy odzyskać świadczenia i wrócić do sytuacji sprzed zawarcia umowy.

W umowie strony mogą też zastrzec umowne prawo odstąpienia, określając termin, w którym można z niego skorzystać. Kodeks cywilny dopuszcza również zastrzeżenie odstępnego, czyli określonej sumy związanej z wykonaniem prawa odstąpienia. Takie postanowienia trzeba odczytywać dokładnie, ponieważ mogą określać inne warunki niż ustawowe prawo odstąpienia.

Co dzieje się z pieniędzmi po odstąpieniu?

Skutkiem odstąpienia jest co do zasady obowiązek zwrotu wzajemnych świadczeń. Sprzedawca zwraca cenę, a kupujący oddaje towar. Przy umowie o dzieło wykonawca może być zobowiązany do zwrotu otrzymanej zapłaty, natomiast zamawiający powinien zwrócić to, co faktycznie otrzymał, jeżeli jest to możliwe.

Przy konsumenckim odstąpieniu od umowy zawartej na odległość przedsiębiorca zwraca cenę oraz koszt najtańszej zwykłej dostawy oferowanej przy zakupie. Konsument ponosi bezpośredni koszt odesłania towaru, chyba że przedsiębiorca zgodził się go pokryć albo nie poinformował o tym obowiązku.

Przy wypowiedzeniu nie następuje taki „reset”. Strony rozliczają świadczenia wykonane do chwili zakończenia umowy, a często także okres wypowiedzenia. Dlatego przed wysłaniem pisma trzeba sprawdzić, czy właściwe jest odstąpienie, wypowiedzenie, rozwiązanie za porozumieniem stron czy skorzystanie z uprawnień dotyczących wad.

Najprościej zapamiętać: odstąpienie cofa skutki umowy i prowadzi do zwrotu świadczeń, a wypowiedzenie kończy współpracę na przyszłość i wymaga rozliczenia tego, co zostało wykonane.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena prawa do odstąpienia zależy od rodzaju umowy, jej treści oraz konkretnych okoliczności sprawy.