Odstąpienie od umowy w części niewykonanej pozwala zakończyć stosunek prawny tylko w zakresie świadczeń, które nie zostały jeszcze spełnione. Dzięki temu wykonana część prac może pozostać w mocy, a strony rozliczają przede wszystkim etap niezrealizowany. Warunkiem jest jednak podzielność świadczenia albo wyraźne postanowienia umowne określające skutek odstąpienia.
Na czym polega odstąpienie od umowy w części niewykonanej?
Odstąpienie od umowy jest jednostronnym uprawnieniem kształtującym. Oświadczenie uprawnionej strony może doprowadzić do zakończenia stosunku prawnego bez konieczności uzyskania zgody kontrahenta. W przypadku odstąpienia częściowego oświadczenie obejmuje jednak tylko tę część zobowiązania, która nie została wykonana.
Rozwiązanie to różni się od całkowitego odstąpienia. Inwestor, który odstępuje od umowy o roboty budowlane po wykonaniu części prac, nie musi dążyć do „zwrotu” wybudowanego fragmentu obiektu. W praktyce chodzi raczej o rozliczenie już wykonanych robót i zakończenie współpracy w zakresie pozostałym do realizacji.
Odstąpienia nie należy utożsamiać z wypowiedzeniem. Wypowiedzenie dotyczy przede wszystkim zobowiązań ciągłych lub okresowych i co do zasady działa na przyszłość. Odstąpienie jest typowe dla zobowiązań jednorazowych, choć w przypadku świadczeń podzielnych może objąć tylko część niewykonaną.
Podzielność świadczenia jako warunek odstąpienia częściowego
Podstawowe znaczenie ma art. 491 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli świadczenia obu stron są podzielne, a jedna ze stron pozostaje w zwłoce tylko co do części świadczenia, druga może odstąpić od umowy w zakresie tej części albo całej reszty niespełnionego świadczenia. Odstąpienie od całej umowy jest możliwe wtedy, gdy częściowe wykonanie nie ma znaczenia dla wierzyciela ze względu na właściwość zobowiązania albo znany dłużnikowi cel umowy.
Art. 379 § 2 k.c. określa, że świadczenie jest podzielne, jeżeli może zostać spełnione częściowo bez istotnej zmiany jego przedmiotu lub wartości. Nie wystarczy więc fizyczna możliwość wykonania fragmentu prac. Trzeba jeszcze ocenić, czy taki fragment ma samodzielny sens gospodarczy i przedstawia wartość dla wierzyciela.
Dobrym przykładem jest pomalowanie mieszkania składającego się z czterech izb. Wymalowanie każdej izby może stanowić część świadczenia, którą da się wyodrębnić, wycenić i wykorzystać. Jeżeli wykonawca pomalował jedną izbę, a nie ma realnej możliwości ukończenia pozostałych w terminie, zamawiający może być uprawniony do odstąpienia w zakresie trzech niewykonanych części. Nie oznacza to automatycznie, że odstąpienie obejmie także izbę już pomalowaną.
Przed złożeniem oświadczenia trzeba ustalić nie tylko stan faktyczny, lecz także podstawę prawną uprawnienia. W Kodeksie cywilnym można wyróżnić najważniejsze grupy przypadków:
- Umowne prawo odstąpienia – strony mogą je zastrzec na podstawie art. 395 k.c., ale muszą oznaczyć termin, w którym można z niego skorzystać.
- Ustawowe odstąpienie z powodu zwłoki – art. 491 k.c. wymaga co do zasady wyznaczenia dodatkowego terminu z zagrożeniem odstąpienia.
- Szczególne przypadki dotyczące umowy o dzieło – przykładowo art. 635 k.c. pozwala odstąpić, gdy opóźnienie wykonawcy wskazuje, że dzieło nie zostanie ukończone w terminie.
- Inne uprawnienia przewidziane w części szczególnej Kodeksu cywilnego – ich zastosowanie zależy od rodzaju umowy i konkretnej podstawy odstąpienia.
Przepisy szczególne mają pierwszeństwo przed regulacją ogólną. Jeżeli więc chodzi o umowę o dzieło albo umowę o roboty budowlane, należy najpierw sprawdzić przepisy właściwe dla danego typu kontraktu, a dopiero później sięgać do art. 491 k.c. jako regulacji uzupełniającej.
Ex tunc i ex nunc – jak wygląda rozliczenie?
Co do zasady odstąpienie wywołuje skutek ex tunc, czyli wstecz. Umowę traktuje się tak, jakby nie została zawarta, a strony powinny zwrócić sobie wzajemnie to, co otrzymały. Wynika to między innymi z art. 494 k.c.
Przy odstąpieniu obejmującym tylko przyszłą, niewykonaną część zobowiązania skutek może być określany jako ex nunc. Wykonana część pozostaje wtedy objęta umową i podlega rozliczeniu według jej postanowień. Taki skutek może wynikać z podzielności świadczenia albo z wyraźnej treści kontraktu.
| Cecha | Odstąpienie ex tunc | Odstąpienie ex nunc |
|---|---|---|
| Skutek w czasie | Wstecz, od momentu zawarcia umowy | Na przyszłość, od złożenia oświadczenia |
| Rozliczenia | Zwrot świadczeń otrzymanych na podstawie umowy, z uwzględnieniem charakteru świadczenia | Rozliczenie wykonanej części według umowy i zakończenie realizacji części pozostałej |
| Wpływ na wykonane prace | Może powstać potrzeba zwrotu świadczeń lub rozliczenia ich wartości | Wykonana część pozostaje co do zasady poza zakresem odstąpienia |
Nie zawsze da się fizycznie zwrócić wykonane świadczenie. Przy robotach budowlanych zwrot częściowo wybudowanego obiektu byłby najczęściej niemożliwy albo gospodarczo nieracjonalny. Dlatego tak istotne jest ustalenie, czy świadczenie można rozdzielić na funkcjonalne etapy oraz czy umowa przewiduje rozliczenie robót wykonanych do dnia odstąpienia.
Odstąpienie w umowie o roboty budowlane
Przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące umowy o roboty budowlane nie zawierają pełnej, odrębnej regulacji odstąpienia. W odpowiednim zakresie stosuje się przepisy o umowie o dzieło oraz przepisy ogólne o zobowiązaniach. Największa trudność polega na ocenie, czy świadczenie wykonawcy jest podzielne.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego występują dwa zasadnicze nurty. W wyroku z 19 marca 2004 r., sygn. IV CK 172/03, przyjęto, że świadczenie wykonawcy może być podzielne. Roboty budowlane dotyczące określonego obiektu mogą być wykonywane etapami, a poszczególne zakresy prac mogą mieć samodzielną wartość.
Podobnie w wyroku z 14 listopada 2008 r., sygn. V CSK 182/08, wskazano, że częściowa realizacja robót może być częściowym spełnieniem świadczenia, jeżeli nie powoduje istotnej zmiany jego przedmiotu. Znaczenie ma przy tym nie tylko techniczne etapowanie, lecz także możliwość wykorzystania i rozliczenia wykonanego zakresu.
Odmienne stanowisko pojawiło się między innymi w wyroku z 16 maja 2013 r., sygn. V CSK 260/12. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że przedmiotem umowy może być konkretny, oznaczony co do tożsamości obiekt, którego nie da się utożsamić z sumą niezależnych części. W takim ujęciu częściowe spełnienie świadczenia może prowadzić do istotnej zmiany jego przedmiotu lub wartości.
W wyroku z 27 lipca 2016 r., sygn. V CSK 631/15, podkreślono z kolei, że samo wykonywanie robót etapami i dokonywanie odbiorów częściowych nie przesądza jeszcze o podzielności świadczenia. Decydujące znaczenie może mieć przedmiot świadczenia, cel kontraktu oraz to, czy inwestor zamawiał konkretny, kompletny obiekt.
Nie ma więc bezpiecznej reguły, zgodnie z którą każdy odbiór częściowy automatycznie pozwala na odstąpienie od umowy w części niewykonanej. Ocenie podlegają między innymi zakresy rzeczowe, dokumentacja, harmonogram, procedury odbiorowe, sposób fakturowania oraz możliwość dokończenia inwestycji przez innego wykonawcę.
Istotne znaczenie przypisał treści umowy Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2009 r., sygn. III CSK 337/08. Przy ocenie podzielności należy badać zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie ograniczać się do dosłownego brzmienia pojedynczego postanowienia. Jeżeli kontrakt przewiduje zabezpieczenie wykonanych robót, wykazy materiałów, przejęcie placu budowy i rozliczenie po odstąpieniu, może to wskazywać, że strony zakładały możliwość dokończenia inwestycji przez inną osobę.
Jak umowa może ograniczyć ryzyko sporu?
Strony mogą w znacznym stopniu zmniejszyć niepewność, jeżeli opiszą w umowie skutki odstąpienia. W wyroku z 9 września 2011 r., sygn. I CSK 696/10, Sąd Najwyższy dopuścił ustalenie, że odstąpienie będzie działało na przyszłość i obejmie niewykonaną część świadczeń. Takie postanowienie powinno być jednak precyzyjne, spójne z harmonogramem i powiązane z procedurą inwentaryzacji oraz odbioru prac.
Umowa powinna określać między innymi sposób ustalenia zakresu robót wykonanych, zasady zabezpieczenia placu budowy, termin sporządzenia protokołu, rozliczenie materiałów oraz dokumentację przekazywaną po zakończeniu współpracy. Same ogólne sformułowania o „odstąpieniu od umowy” mogą nie wystarczyć do ustalenia, czy chodzi o całość kontraktu, czy tylko o jego niewykonaną część.
Kara umowna wymaga osobnej analizy. Zgodnie z art. 483 k.c. można ją zastrzec za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego. Postanowienie przewidujące karę „za odstąpienie” bywa w praktyce skrótem myślowym. Trzeba ustalić, jakie konkretne naruszenie – na przykład zawinione niewykonanie robót – uzasadnia odstąpienie i obowiązek zapłaty.
Przy odstąpieniu całkowitym co do zasady nie łączy się kary za nienależyte wykonanie z karą za niewykonanie tego samego zobowiązania. Inaczej może być przy odstąpieniu częściowym. W wyroku z 18 stycznia 2019 r., sygn. III CSK 9/17, Sąd Najwyższy dopuścił możliwość dochodzenia kary za opóźnienie w zakresie wykonanej części oraz kary za odstąpienie dotyczącej części niewykonanej, jeżeli umowa wyraźnie obejmuje oba zdarzenia.
Notatka ekspercka: zapis o karze „za odstąpienie” nie powinien zastępować opisu naruszenia, które doprowadziło do odstąpienia. Wysokie ryzyko sporu powstaje zwłaszcza wtedy, gdy kara została powiązana z niewykonaniem świadczenia pieniężnego albo gdy umowa nie rozróżnia części wykonanej i niewykonanej.
Co przeanalizować przed złożeniem oświadczenia?
Przed podjęciem decyzji inwestor lub wykonawca powinien przejść przez kilka etapów analizy:
- Ustalić podstawę odstąpienia i sprawdzić, czy wymagane było wcześniejsze wezwanie z dodatkowym terminem.
- Określić, które świadczenia zostały wykonane, a które pozostają niewykonane lub są wykonywane z opóźnieniem.
- Ocenić, czy wykonana część ma samodzielną wartość i może być wykorzystana bez istotnej zmiany przedmiotu umowy.
- Przeczytać postanowienia dotyczące odstąpienia, odbiorów, rozliczeń, kar umownych i obowiązków po zakończeniu kontraktu.
- Udokumentować stan prac, materiały, wady, opóźnienia i przyczynę odstąpienia przed złożeniem oświadczenia.
Najczęstsze ryzyka wynikają z nieprecyzyjnego kontraktu i złożenia oświadczenia bez ustalenia jego zakresu. W szczególności problem mogą powodować:
- uznanie, że świadczenie jest niepodzielne, mimo wcześniejszych odbiorów częściowych;
- brak protokołu lub innego wiarygodnego ustalenia zakresu wykonanych robót;
- pominięcie obowiązku wyznaczenia dodatkowego terminu do wykonania zobowiązania;
- niejasne powiązanie kary umownej z samym odstąpieniem zamiast z konkretnym naruszeniem;
- próba rozliczenia wadliwego wykonania jako całkowitego niewykonania świadczenia.
Odstąpienie od umowy w części niewykonanej może chronić wartość już zrealizowanych prac, ale jego skuteczność zależy od konstrukcji świadczenia, treści kontraktu i właściwej podstawy prawnej. Przy umowach o roboty budowlane, zwłaszcza o wysokiej wartości, przed złożeniem oświadczenia należy przeanalizować dokumentację i stan inwestycji, a przy sporze co do podzielności świadczenia skonsultować stanowisko z prawnikiem.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena skuteczności odstąpienia zależy od treści konkretnej umowy, okoliczności faktycznych i aktualnego orzecznictwa.
