Co to jest przymusowy wykup akcji i na czym polega?

Przymusowy wykup akcji, określany jako squeeze-out, to legalna procedura, która pozwala akcjonariuszowi większościowemu posiadającemu wymagany pakiet głosów wykupić akcje od akcjonariuszy mniejszościowych bez ich zgody. Mniejszość nie może zablokować wykupu, jeśli spełniono ustawowe warunki, ale przysługuje jej prawo do godziwej ceny oraz sądowej kontroli prawidłowości procedury.

Czym jest przymusowy wykup akcji?

Squeeze-out polega na przymusowym przeniesieniu akcji należących do mniejszości na rzecz akcjonariusza lub akcjonariuszy większościowych. Celem jest uzyskanie pełnej kontroli nad spółką, uproszczenie struktury właścicielskiej i ograniczenie kosztów obsługi rozproszonego akcjonariatu.

Istotą tej instytucji jest brak konieczności uzyskania zgody osoby, której akcje są wykupywane. Nie jest to więc zwykłe wezwanie do sprzedaży akcji. Wezwanie stanowi ofertę, z której akcjonariusz może skorzystać albo odmówić. Przy squeeze-oucie, po spełnieniu wymogów prawnych, sprzedaż następuje niezależnie od jego woli.

Podstawę prawną stanowi Kodeks spółek handlowych w przypadku spółek niepublicznych oraz Ustawa o ofercie publicznej w odniesieniu do spółek publicznych.

Jakie są przesłanki przymusowego wykupu?

Najważniejszym warunkiem jest osiągnięcie przez większość określonego progu głosów. W obu podstawowych reżimach prawnych punktem wyjścia jest próg 95% ogólnej liczby głosów, ale szczegółowe zasady różnią się zależnie od tego, czy spółka jest publiczna.

W spółce niepublicznej procedurę prowadzi się na podstawie art. 418 KSH. Co do zasady wykup może przeprowadzić nie więcej niż pięciu akcjonariuszy, którzy łącznie mają co najmniej 95% kapitału zakładowego, przy czym każdy z nich powinien posiadać co najmniej 5% kapitału. Wymagana jest także uchwała walnego zgromadzenia podjęta większością 95% głosów oddanych. Statut może przewidywać wymogi surowsze.

W spółce publicznej stosuje się przepisy Ustawy o ofercie publicznej. Procedura odbywa się za pośrednictwem podmiotu prowadzącego działalność maklerską, a o zamiarze jej przeprowadzenia zawiadamia się Komisję Nadzoru Finansowego oraz właściwy rynek lub organizatora alternatywnego systemu obrotu.

Jak przebiega procedura squeeze-out?

W spółce niepublicznej procedura zaczyna się od uchwały walnego zgromadzenia. Uchwała wskazuje akcje podlegające wykupowi, akcjonariuszy zobowiązanych do ich nabycia oraz proporcje, w jakich przejmą akcje. Następnie ustalana jest cena, większość wpłaca pełną kwotę na rachunek spółki, a akcje są przenoszone na nabywców.

W spółce publicznej akcjonariusz większościowy ogłasza żądanie wykupu zgodnie z przepisami ustawy. Przed rozpoczęciem procedury powinien ustanowić zabezpieczenie obejmujące co najmniej pełną wartość akcji objętych wykupem. Wykup ma charakter obowiązkowy i po jego ogłoszeniu nie można swobodnie od niego odstąpić.

Chronologia procedury wygląda zwykle następująco:

1. Osiągnięcie przez akcjonariusza lub grupę akcjonariuszy wymaganego progu głosów.
2. Podjęcie uchwały albo ogłoszenie żądania wykupu, zależnie od rodzaju spółki.
3. Ustalenie i ogłoszenie ceny wykupu.
4. Zabezpieczenie lub wpłata środków przeznaczonych na wykup.
5. Przeniesienie akcji na akcjonariusza większościowego i wypłata ceny mniejszości.

Jak ustalana jest cena wykupu?

Cena nie może być ustalona dowolnie. Jej funkcją jest zrekompensowanie akcjonariuszowi mniejszościowemu przymusowej utraty akcji, dlatego przepisy posługują się pojęciem godziwej ceny lub określają minimalne zasady jej wyznaczenia.

W spółce niepublicznej cenę ustala biegły wybrany przez walne zgromadzenie, a w określonych sytuacjach przez sąd rejestrowy. Wycena powinna uwzględniać rzeczywistą wartość ekonomiczną akcji. Jeżeli akcjonariusz uzna, że cena została ustalona nierzetelnie, może domagać się jej sądowej weryfikacji.

W spółce publicznej znaczenie ma między innymi średnia cena rynkowa akcji z odpowiedniego okresu. Cena minimalna może być także powiązana z najwyższą ceną zapłaconą za akcje w określonym czasie. Przy niskiej płynności obrotu, postępowaniu restrukturyzacyjnym lub upadłości przepisy mogą wymagać odniesienia do wartości godziwej ustalonej przez firmę audytorską.

Jakie prawa ma akcjonariusz mniejszościowy?

Akcjonariusz mniejszościowy nie ma prawa zatrzymać akcji wyłącznie dlatego, że nie zgadza się na wykup. Zachowuje jednak środki ochrony proceduralnej i majątkowej. Najważniejsze z nich to:

• Prawo do informacji – obejmuje informacje o uchwale lub żądaniu wykupu, wycenie oraz warunkach przeprowadzenia procedury.
• Prawo do zakwestionowania ceny – akcjonariusz może domagać się sądowej kontroli wyceny, jeżeli uważa ją za zaniżoną lub sporządzoną z naruszeniem zasad.
• Prawo do zaskarżenia uchwały – w spółce niepublicznej można kwestionować uchwałę z powodu naruszenia przepisów, statutu lub zasad zwołania i przeprowadzenia walnego zgromadzenia.
• Prawo do reverse squeeze-out – w określonych przypadkach mniejszość, której akcje nie zostały objęte uchwałą, może żądać wykupu również swoich akcji przez większość.

Reverse squeeze-out, czyli odwrócony przymusowy wykup, nie oznacza zablokowania procedury. Daje natomiast pozostałym akcjonariuszom możliwość wyjścia ze spółki na zasadach przewidzianych w KSH. Terminy na zgłoszenie takiego żądania są krótkie, dlatego ich ustalenie wymaga analizy konkretnej uchwały i dat jej ogłoszenia.

Przymusowy wykup akcji jest więc wyjątkiem od zasady dobrowolnego rozporządzania własnością. Ustawodawca dopuszcza go dla sprawnego funkcjonowania spółki, ale równoważy tę możliwość wymogiem wysokiego progu większości, formalną kontrolą procedury i obowiązkiem zapłaty godziwej ceny.