Co to był czarny czwartek na giełdzie? Przyczyny i skutki krachu

Czarny czwartek to 24 października 1929 roku, kiedy na Nowojorskiej Giełdzie Papierów Wartościowych gwałtownie spadły ceny akcji. Był to symboliczny początek Wielkiego Kryzysu, choć sama depresja gospodarcza rozwijała się przez kolejne lata. Załamanie zakończyło spekulacyjną hossę lat 20. i doprowadziło do kryzysu bankowego, masowego bezrobocia oraz większej ingerencji państwa w gospodarkę.

Czym był czarny czwartek?

24 października 1929 roku inwestorzy na Wall Street zaczęli masowo sprzedawać akcje. Na rynek trafiło około 13 milionów akcji, lecz zabrakło chętnych do ich kupna. Ceny spadały tak szybko, że wielu właścicieli papierów wartościowych nie mogło znaleźć nabywców nawet po znacznie niższych kursach.

Wydarzenie to nie było jedyną przyczyną Wielkiego Kryzysu, lecz stało się jego finansowym zapalnikiem. Giełdowa panika ujawniła problemy, które narastały już wcześniej w amerykańskim przemyśle, rolnictwie i systemie bankowym. Czarny czwartek oznaczał więc początek długiego procesu, a nie jednorazowy upadek całej gospodarki.

Dlaczego doszło do krachu?

W latach 20. ceny akcji rosły szybciej niż rzeczywiste zyski i możliwości rozwoju wielu przedsiębiorstw. Inwestorzy wierzyli, że hossa będzie trwała bez końca. Do wzrostu notowań przyczyniał się także łatwy dostęp do kredytu, który pozwalał kupować akcje za pożyczone pieniądze.

Najważniejsze mechanizmy prowadzące do krachu obejmowały:

• Zakupy na kredyt – inwestorzy nabywali akcje, wpłacając tylko część własnych środków, a resztę pożyczali od maklerów lub banków. Gdy kursy spadały, musieli szybko dopłacać do rachunków albo sprzedawać aktywa ze stratą.
• Przewartościowanie spółek – ceny wielu akcji oderwały się od kondycji przedsiębiorstw i ich rzeczywistych wyników finansowych.
• Nadprodukcja – przemysł i rolnictwo wytwarzały więcej towarów, niż rynek był w stanie kupić. Spadający popyt ograniczał zyski firm i osłabiał zatrudnienie.
• Psychologia tłumu – przekonanie o trwałej hossie napędzało zakupy, a pierwsze spadki uruchomiły strach i masową wyprzedaż.

Bańka spekulacyjna była więc połączona z problemami realnej gospodarki. Giełda przez pewien czas ukrywała słabnący popyt, zadłużenie przedsiębiorstw i trudności rolników, ale nie mogła trwale oderwać cen aktywów od fundamentów gospodarczych.

Jak przebiegała panika na Wall Street?

Po wcześniejszych sygnałach osłabienia rynku 24 października rozpoczęła się gwałtowna wyprzedaż. Spadające ceny skłaniały kolejnych inwestorów do sprzedaży, ponieważ chcieli ograniczyć straty lub spłacić kredyty. Problem polegał na tym, że zleceń sprzedaży było znacznie więcej niż ofert kupna. Rynek tracił płynność, a ceny stawały się coraz mniej wiarygodnym odzwierciedleniem wartości przedsiębiorstw.

Największe banki próbowały uspokoić sytuację, skupując wybrane akcje i publicznie deklarując wiarę w stabilność rynku. Działania te przyniosły chwilową poprawę, ale nie usunęły podstawowych problemów. Panika powróciła w kolejnych dniach, a jej kulminacją stał się czarny wtorek, 29 października 1929 roku. Czarny czwartek był zatem pierwszym wielkim uderzeniem, natomiast czarny wtorek zwykle uznaje się za najgwałtowniejszy etap giełdowego krachu.

Jakie były skutki krachu?

Spadek cen akcji szybko przeniósł się z rynku finansowego do realnej gospodarki. Inwestorzy tracili oszczędności, dłużnicy nie byli w stanie spłacać kredytów, a banki miały problemy z odzyskiwaniem należności i wypłatą depozytów. Ograniczenie kredytu zmuszało przedsiębiorstwa do zmniejszania produkcji i zatrudnienia.

W Stanach Zjednoczonych bezrobocie wzrosło z około 3,2% w 1929 roku do około 25% w 1933 roku. W niektórych opracowaniach podaje się wartości sięgające 30%, zależnie od przyjętej metody obliczeń. Kryzys objął przemysł, rolnictwo, handel i bankowość. Ponieważ Stany Zjednoczone były ważnym źródłem kredytu oraz rynkiem zbytu, problemy szybko rozprzestrzeniły się na Europę i inne regiony świata.

Wysokie bezrobocie i zubożenie społeczeństw zwiększyły napięcia polityczne. W części państw kryzys osłabił zaufanie do liberalnej demokracji i sprzyjał popularności ruchów skrajnych. Nie oznacza to, że krach automatycznie doprowadził do późniejszych wydarzeń politycznych, ale stworzył warunki, w których radykalne programy łatwiej zdobywały poparcie.

Jak zmieniła się rola państwa?

Wielki Kryzys podważył przekonanie, że gospodarka może zawsze samodzielnie wrócić do równowagi. W Stanach Zjednoczonych prezydent Franklin Delano Roosevelt rozpoczął w 1933 roku program New Deal. Obejmował on roboty publiczne, pomoc dla bezrobotnych i rolników oraz regulacje sektora finansowego.

W tym okresie umocnił się interwencjonizm państwowy i popularność keynesizmu, zgodnie z którym państwo może pobudzać popyt oraz zatrudnienie w czasie załamania gospodarczego. Wprowadzano także nowe zasady nadzoru nad bankami i rynkiem kapitałowym. Zmiana nie oznaczała całkowitego odejścia od gospodarki rynkowej, lecz zwiększenie odpowiedzialności państwa za stabilność systemu finansowego i poziom zatrudnienia.

Czarny czwartek był więc nie tylko gwałtownym spadkiem cen akcji na Wall Street. Stał się punktem zwrotnym, który ujawnił ryzyko spekulacji finansowanej kredytem, uruchomił Wielki Kryzys i zmienił sposób myślenia o granicach działania rynku oraz roli państwa w gospodarce.