Odszkodowanie za szkodę wyrządzoną przez produkt można dochodzić przede wszystkim na podstawie art. 4491 Kodeksu cywilnego. Poszkodowany nie musi udowadniać winy producenta. Powinien wykazać, że produkt był niebezpieczny, powstała szkoda oraz że między produktem a szkodą istnieje związek przyczynowy.

Co zrobić bezpośrednio po szkodzie?

W pierwszej godzinie najważniejsze jest zabezpieczenie produktu i wszystkich śladów zdarzenia. Nie naprawiaj urządzenia, nie wyrzucaj go i nie oddawaj do serwisu przed wykonaniem dokumentacji. Późniejsza ekspertyza może wymagać zbadania konkretnego egzemplarza albo jego szczątków.

W sprawach dotyczących uszkodzenia ciała zgłoś się do lekarza możliwie szybko. Dokumentacja medyczna powinna opisywać obrażenia, ich przyczynę, przebieg leczenia i dalsze zalecenia. Zachowuj także rachunki za leki, rehabilitację, dojazdy i opiekę.

Przed zgłoszeniem roszczenia zabezpiecz w szczególności:

  • wadliwy produkt lub jego szczątki w stanie nienaruszonym,
  • zdjęcia i nagrania produktu, miejsca zdarzenia oraz powstałych uszkodzeń,
  • opakowanie, instrukcję, etykiety, numer seryjny i numer partii,
  • paragon, fakturę albo inne potwierdzenie zakupu,
  • dokumentację medyczną, rachunki i dane świadków.

Co oznacza pojęcie produktu niebezpiecznego?

Zgodnie z art. 4491 k.c. produktem niebezpiecznym jest rzecz, która nie zapewnia bezpieczeństwa, jakiego można od niej oczekiwać, przy uwzględnieniu jej normalnego użycia, sposobu przedstawienia na rynku oraz informacji przekazanych użytkownikowi. Produktem może być między innymi urządzenie elektryczne, żywność, lek, kosmetyk, zabawka, pojazd, część samochodowa, narzędzie, wyrób medyczny, a także energia elektryczna.

Ocena bezpieczeństwa następuje według okoliczności istniejących w chwili wprowadzenia produktu do obrotu. Sam fakt, że później pojawił się podobny, ulepszony model, nie przesądza jeszcze o niebezpiecznym charakterze wcześniejszego produktu. Znaczenie mają także ostrzeżenia, instrukcja, etykieta i sposób prezentowania towaru.

W praktyce można wyróżnić trzy typowe rodzaje wad:

  • Wada konstrukcyjna – problem tkwi w projekcie lub założeniach produktu i może dotyczyć całej serii.
  • Wada produkcyjna – konkretny egzemplarz albo partia różni się od prawidłowo zaprojektowanego produktu.
  • Wada informacyjna – brakuje ostrzeżenia, instrukcji lub informacji o ryzyku, którego użytkownik nie może łatwo dostrzec.

Nie zawsze trzeba jednak wskazać, czy niebezpieczeństwo wynikało z konstrukcji, produkcji czy oznakowania. W uchwale z 6 lipca 2021 r., III CZP 34/20, Sąd Najwyższy uznał, że poszkodowany nie musi udowadniać konkretnej przyczyny niebezpiecznego charakteru produktu. Wystarczy wykazanie, że podczas normalnego używania produkt zadziałał w sposób nieoczekiwanie niebezpieczny i spowodował szkodę.

Kto odpowiada za szkodę?

Odpowiedzialność może obciążać kilka podmiotów uczestniczących w łańcuchu dostaw. Jeżeli odpowiada ich więcej niż jeden, zasadniczo jest to odpowiedzialność solidarna. Poszkodowany może wtedy dochodzić całej należności od jednego z odpowiedzialnych podmiotów albo od kilku łącznie.

Podmiot Zakres odpowiedzialności Uwagi
Producent finalny Odpowiada za produkt wytworzony w ramach działalności gospodarczej Nie musi zostać wykazana jego wina
Quasi-producent Odpowiada jak producent Chodzi o podmiot, który umieszcza na produkcie własną nazwę, markę lub znak towarowy
Importer Odpowiada na równi z producentem Ma szczególne znaczenie przy produkcie sprowadzonym z zagranicy
Wytwórca części, surowca lub materiału Może odpowiadać solidarnie z producentem finalnym Zakres odpowiedzialności zależy od tego, gdzie tkwiła przyczyna szkody
Dystrybutor lub sprzedawca Odpowiada pomocniczo, gdy nie można ustalić producenta lub importera Może uwolnić się od odpowiedzialności, wskazując właściwy podmiot albo swojego dostawcę

Jeżeli producent ma siedzibę poza Polską, importer lub dystrybutor działający na polskim rynku może mieć istotne znaczenie dla skutecznego dochodzenia roszczeń. W sprawach transgranicznych trzeba jednak osobno ocenić właściwość sądu i prawo mające zastosowanie.

Jak dochodzić odszkodowania krok po kroku?

Procedura zależy od rodzaju szkody i dostępnych dowodów, ale zwykle obejmuje następujące etapy:

  1. Zabezpiecz produkt – zachowaj go, opakowanie i pozostałości bez naprawiania lub czyszczenia.
  2. Udokumentuj zdarzenie – wykonaj zdjęcia, zapisz przebieg zdarzenia i zbierz dane świadków.
  3. Zadbaj o dokumentację medyczną – zgłoś obrażenia lekarzowi i zachowuj dokumenty z całego leczenia.
  4. Ustal odpowiedzialny podmiot – sprawdź producenta, importera, markę własną oraz sprzedawcę.
  5. Wybierz podstawę roszczenia – w pierwszej kolejności rozważ reżim produktu niebezpiecznego, a także ewentualną odpowiedzialność deliktową lub kontraktową.
  6. Wyślij zgłoszenie szkody – opisz zdarzenie, produkt, szkodę, związek przyczynowy i wszystkie żądane świadczenia.
  7. Przeanalizuj stanowisko drugiej strony – odmowę albo zaniżoną wypłatę można zakwestionować w reklamacji i negocjacjach.
  8. Rozważ postępowanie sądowe – zwłaszcza gdy producent kwestionuje niebezpieczny charakter produktu albo konieczna jest opinia biegłego.

Nie podpisuj pochopnie ugody, szczególnie gdy leczenie jeszcze się nie zakończyło. Porozumienie może zawierać zrzeczenie się dalszych roszczeń, także tych, których rozmiaru nie dało się jeszcze ocenić.

Jakie roszczenia można zgłosić?

Szkoda na osobie może uzasadniać żądanie zarówno odszkodowania, jak i zadośćuczynienia. Odszkodowanie obejmuje wymierne straty, między innymi koszty leczenia, rehabilitacji, leków, dojazdów, opieki oraz utracone dochody. Zadośćuczynienie rekompensuje krzywdę, czyli ból, cierpienie psychiczne, ograniczenia w codziennym życiu i trwałe następstwa urazu.

Uchwała SN III CZP 34/20 potwierdziła, że zadośćuczynienia za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia można dochodzić także w ramach odpowiedzialności za produkt niebezpieczny.

W przypadku szkody na mieniu reżim produktowy ma węższy zakres. Odszkodowanie nie obejmuje wartości samego wadliwego produktu ani korzyści utraconych wskutek niemożności jego używania. Uszkodzenie innej rzeczy może być objęte odpowiedzialnością, gdy:

  • szkoda dotyczy rzeczy innej niż produkt, który spowodował zdarzenie,
  • rzecz była zwykle przeznaczona do użytku prywatnego,
  • poszkodowany faktycznie używał jej w takim celu,
  • wartość szkody przekracza równowartość 500 euro.

Przykładowo wadliwa ładowarka może spowodować pożar mieszkania, a nieszczelny produkt może uszkodzić inne przedmioty. W takich przypadkach trzeba wykazać zarówno wysokość strat, jak i ich związek z niebezpieczną właściwością produktu.

Jakie są podstawy prawne dochodzenia roszczeń?

Odpowiedzialność za produkt niebezpieczny nie wyłącza innych podstaw prawnych. Właściwa strategia może obejmować kilka reżimów jednocześnie, jeśli pozwalają na to okoliczności sprawy.

Reżim Podstawa prawna Główna zaleta
Produktowy Art. 4491 i następne k.c. Nie wymaga udowodnienia winy producenta
Deliktowy Art. 415 k.c. Może mieć zastosowanie, gdy można wykazać zawinione działanie lub zaniechanie
Konsumencki Ustawa o prawach konsumenta Pozwala żądać naprawy, wymiany, obniżenia ceny albo odstąpienia od umowy
Rękojmia lub gwarancja Art. 556 i następne k.c. albo dokument gwarancyjny Dotyczy wadliwości towaru i może być dochodzona niezależnie od roszczeń odszkodowawczych

Reklamacja konsumencka dotycząca samego towaru nie zastępuje roszczenia za uszkodzenie ciała lub szkody w innym mieniu. Jeżeli produkt został użyty przez usługodawcę, na przykład gabinet kosmetyczny, dodatkowo może powstać odpowiedzialność za nienależyte wykonanie umowy.

Ile czasu jest na dochodzenie roszczeń?

Roszczenie z tytułu szkody wyrządzonej przez produkt niebezpieczny przedawnia się co do zasady po 3 latach od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Bieg terminu może wymagać indywidualnej oceny, zwłaszcza gdy odpowiedzialny podmiot nie był od razu znany.

Niezależnie od tego obowiązuje 10-letni termin zawity liczony od wprowadzenia produktu do obrotu. Po jego upływie dochodzenie roszczenia na podstawie reżimu produktowego co do zasady nie jest już możliwe. Jest to inna konstrukcja niż zwykłe przedawnienie, dlatego nie należy utożsamiać obu terminów.

Upływ dziesięciu lat nie zawsze wyklucza każdą podstawę roszczeń. W określonych okolicznościach można rozważyć odpowiedzialność deliktową na zasadach ogólnych, ale wymaga ona wykazania jej przesłanek i podlega odrębnym terminom.

Kiedy skorzystać z pomocy prawnika?

Warto skonsultować sprawę przed wysłaniem zgłoszenia, gdy szkoda dotyczy zdrowia, produkt pochodzi z zagranicy albo producent lub ubezpieczyciel kwestionuje odpowiedzialność. Pomoc jest szczególnie przydatna, gdy potrzebna będzie ekspertyza techniczna, opinia medyczna lub zabezpieczenie dowodu przed procesem.

Przed zgłoszeniem roszczenia sprawdź:

  • czy zachowałeś produkt, opakowanie i dowód zakupu,
  • czy masz pełną dokumentację medyczną i rachunki,
  • czy znasz dane producenta, importera lub sprzedawcy,
  • czy opisałeś wszystkie szkody, w tym przyszłe koszty leczenia i utracone dochody,
  • czy nie upływa trzyletni termin albo dziesięcioletni termin zawity.

Informacje o wycofanych lub zakwestionowanych produktach można dodatkowo sprawdzić w komunikatach UOKiK oraz unijnym systemie Safety Gate. Taki wpis nie przesądza automatycznie o prawie do świadczenia, ale może pomóc w identyfikacji serii produktu i ocenie materiału dowodowego.

Każda sprawa zależy od sposobu użycia produktu, przebiegu zdarzenia, rodzaju szkody i dostępnych dowodów. W przypadku poważnej szkody na osobie, dużych strat majątkowych albo producenta zagranicznego indywidualna analiza prawna może zapobiec utracie istotnych dowodów lub niewłaściwemu sformułowaniu roszczeń.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny oraz orzecznictwo mogą ulegać zmianom, dlatego przed podjęciem działań w konkretnej sprawie skonsultuj się z prawnikiem.