Co to są klauzule niedozwolone i jak ich unikać?

Klauzule niedozwolone, nazywane też abuzywnymi, to postanowienia wzorca umowy, które nie zostały uzgodnione indywidualnie z konsumentem, a wbrew dobrym obyczajom rażąco naruszają jego interesy. Taki zapis z mocy prawa nie wiąże konsumenta, natomiast umowa co do zasady pozostaje ważna w pozostałej części.

Czym są klauzule niedozwolone?

Podstawę prawną stanowią art. 385¹–385³ Kodeksu cywilnego. Klauzula abuzywna pojawia się najczęściej we wzorcu umowy, czyli dokumencie przygotowanym wcześniej przez przedsiębiorcę. Może nim być sama umowa, regulamin sklepu internetowego, ogólne warunki umowy albo OWU.

W takich przypadkach klient często może tylko zaakceptować przedstawione warunki albo zrezygnować z zawarcia umowy. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorca może dowolnie kształtować prawa i obowiązki drugiej strony. Ochrona dotyczy relacji przedsiębiorca–konsument, a więc sytuacji, w której konsument zawiera umowę niezwiązaną bezpośrednio z jego działalnością gospodarczą lub zawodową. Tak definiuje go art. 22¹ Kodeksu cywilnego.

Od 1 stycznia 2021 r. podobna ochrona obejmuje także niektóre osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Chodzi o przedsiębiorców na prawach konsumenta, którzy zawierają umowę związaną z działalnością gospodarczą, ale niezwiązaną bezpośrednio z ich specjalizacją zawodową.

Kiedy postanowienie jest abuzywne?

Nie każdy niekorzystny zapis jest automatycznie klauzulą niedozwoloną. Muszą wystąpić łącznie trzy przesłanki:

• Brak indywidualnego uzgodnienia – konsument nie miał rzeczywistego wpływu na treść postanowienia. Sam podpis pod umową albo zaznaczenie pola „akceptuję” nie oznacza negocjowania warunku.
• Sprzeczność z dobrymi obyczajami – przedsiębiorca wykorzystuje przewagę, niewiedzę lub brak doświadczenia klienta, naruszając standard uczciwego postępowania.
• Rażące naruszenie interesów konsumenta – zapis powoduje istotną i nieusprawiedliwioną dysproporcję praw lub obowiązków na niekorzyść konsumenta.

Przy ocenie znaczenie ma także to, czego dotyczy postanowienie. Kontroli nie podlegają główne świadczenia stron, jeżeli zostały określone jednoznacznie. Przykładem głównego świadczenia może być cena w umowie sprzedaży albo wynagrodzenie za usługę. Jasno wskazana cena nie staje się klauzulą abuzywną tylko dlatego, że konsument uznaje ją za wysoką.

Art. 385³ Kodeksu cywilnego zawiera przykładowy, otwarty katalog zapisów, które mogą budzić zastrzeżenia. Chodzi między innymi o:

• uprawnienie przedsiębiorcy do jednostronnej zmiany istotnych warunków umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w dokumencie,
• wyłączenie lub istotne ograniczenie odpowiedzialności przedsiębiorcy za niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania,
• pozbawienie konsumenta prawa do rozwiązania lub wypowiedzenia umowy,
• nałożenie rażąco wygórowanej opłaty za odstąpienie od umowy albo rezygnację z usługi.

Kto kontroluje klauzule niedozwolone?

Funkcjonują dwa podstawowe tryby kontroli. Ich rozróżnienie jest ważne, ponieważ sąd rozstrzyga konkretny spór między stronami, a Prezes UOKiK bada stosowanie wzorca przez przedsiębiorcę z perspektywy ochrony zbiorowych interesów konsumentów.

Prezes UOKiK może wszcząć postępowanie z urzędu albo po otrzymaniu zawiadomienia. Decyzja może obejmować także środki usunięcia trwających skutków naruszenia oraz karę pieniężną. Nie zastępuje ona jednak wyroku w indywidualnej sprawie o zapłatę, zwrot pobranych kwot czy ustalenie praw wynikających z konkretnej umowy.

Co zrobić po znalezieniu klauzuli abuzywnej?

Warto zachować całą umowę, regulamin oraz korespondencję z przedsiębiorcą. Następnie można postępować według kolejnych kroków:

1. Skontaktuj się z przedsiębiorcą – wskaż kwestionowany zapis, wyjaśnij, dlaczego może naruszać art. 385¹ Kodeksu cywilnego, i zażądaj jego pominięcia albo zmiany. Jeżeli umowa nie została jeszcze zawarta, możesz zrezygnować z kontrahenta, który odmawia usunięcia nieuczciwego warunku.
2. Skorzystaj z pomocy rzecznika konsumentów – miejski lub powiatowy rzecznik może pomóc ocenić sytuację i przygotować wystąpienie do przedsiębiorcy. W sprawach finansowych pomocne bywają także instytucje wyspecjalizowane w ochronie klientów rynku finansowego.
3. Rozważ zawiadomienie UOKiK – jeżeli przedsiębiorca stosuje ten sam wzorzec wobec wielu klientów, można przekazać Urzędowi informacje o podejrzeniu naruszenia. Do zawiadomienia warto dołączyć pełny wzorzec i opisać wcześniejszy kontakt z przedsiębiorcą.
4. Skieruj sprawę do sądu – gdy przedsiębiorca odrzuca reklamację lub nadal wykonuje kwestionowany zapis, sąd powszechny może ocenić jego charakter w ramach kontroli incydentalnej. Droga sądowa bywa czasochłonna, dlatego przy wysokiej wartości sporu warto skonsultować dokumenty z prawnikiem.

Jakie są skutki prawne klauzuli niedozwolonej?

Abuzywne postanowienie nie wiąże konsumenta z mocy prawa. Oznacza to, że nie trzeba czekać na decyzję UOKiK ani na wcześniejsze wpisanie zapisu do dawnego rejestru, aby powoływać się na jego bezskuteczność w swojej sprawie. Umowę wykonuje się co do zasady tak, jakby niedozwolonego postanowienia nie zamieszczono.

Nie oznacza to automatycznego unieważnienia całej umowy. Zwykle pozostaje ona w mocy w pozostałym zakresie. Jeżeli jednak po usunięciu klauzuli dalsze obowiązywanie kontraktu nie jest możliwe, ocena skutków należy do sądu i zależy od rodzaju umowy oraz znaczenia zakwestionowanego zapisu.

Najważniejsza zasada jest prosta: nie każda niekorzystna klauzula jest abuzywna, ale zapis narzucony bez negocjacji, sprzeczny z uczciwością i rażąco naruszający interes konsumenta nie powinien być przez niego wykonywany bez analizy prawnej.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie.