Konsumentem jest osoba fizyczna, która dokonuje z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Tak stanowi art. 221 Kodeksu cywilnego. Status konsumenta zależy od konkretnej transakcji i ocenia się go na moment dokonania czynności prawnej, a nie przypisuje danej osobie na stałe.
Kto jest konsumentem w świetle prawa?
Definicja konsumenta obejmuje trzy podstawowe elementy. Musi nim być osoba fizyczna, która zawiera czynność prawną z przedsiębiorcą, a sama czynność nie może mieć bezpośredniego związku z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.
Czynnością prawną jest między innymi zawarcie umowy sprzedaży, umowy o świadczenie usługi albo umowy zawarte przez internet. Konsumentem może być więc osoba kupująca telefon w sklepie, zamawiająca meble do mieszkania lub podpisująca umowę na prywatną usługę.
Jakie warunki trzeba spełnić, aby mieć status konsumenta?
O kwalifikacji decyduje nie sama nazwa umowy ani sposób zapłaty, lecz charakter czynności i status stron. Najważniejsze elementy definicji są następujące:
- Osoba fizyczna – konsumentem może być wyłącznie człowiek. Osoba prawna, na przykład spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, fundacja lub stowarzyszenie, nie jest konsumentem, nawet gdy kupuje towary na własne potrzeby.
- Relacja z przedsiębiorcą – czynność musi zostać dokonana z podmiotem działającym jako przedsiębiorca. Zakup od innej osoby prywatnej, która nie prowadzi sprzedaży w ramach działalności, nie tworzy relacji konsumenckiej.
- Brak bezpośredniego związku z działalnością – zakup nie może być bezpośrednio związany z działalnością gospodarczą lub zawodową kupującego. Znaczenie ma to, czy czynność jest typowa dla wykonywanej działalności i służy jej prowadzeniu.
Przykładowo, prawnik kupujący papier do drukarki używanej w kancelarii może być traktowany jak konsument, ponieważ sprzedaż papieru nie jest przedmiotem jego działalności zawodowej. Inaczej może wyglądać zakup samochodu przeznaczonego do wykonywania usług kancelarii, jeżeli czynność pozostaje bezpośrednio związana z działalnością.
Sama faktura wystawiona na firmę nie przesądza jeszcze o utracie statusu konsumenta. Istotny jest rzeczywisty związek zakupu z działalnością, a nie wyłącznie sposób udokumentowania transakcji.
Czy w danej sytuacji jesteś konsumentem?
Poniższe przykłady pokazują, jak podstawowe kryteria działają w typowych sytuacjach:
| Sytuacja | Czy jesteś konsumentem? | Dlaczego? |
|---|---|---|
| Zakup prywatny w sklepie prowadzonym przez przedsiębiorcę | Tak | Osoba fizyczna zawiera umowę z przedsiębiorcą w celu niezwiązanym z działalnością gospodarczą lub zawodową. |
| Zakup na fakturę przez osobę prowadzącą JDG | To zależy | Faktura nie wyklucza ochrony. Decyduje to, czy zakup ma bezpośredni związek z działalnością. |
| Zakup towaru od osoby prywatnej na portalu ogłoszeniowym | Nie | Sprzedający nie działa jako przedsiębiorca, więc nie powstaje relacja konsument–przedsiębiorca. |
Czy osoba prowadząca JDG może być konsumentem?
Osoba fizyczna prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą może korzystać z ochrony zbliżonej do konsumenckiej. Od 1 stycznia 2021 roku przepisy obejmują tak zwanego przedsiębiorcę na prawach konsumenta, gdy zawierana przez niego umowa nie ma charakteru zawodowego.
Chodzi o sytuację, w której przedsiębiorca dokonuje czynności wprawdzie w związku z prowadzoną firmą, ale czynność ta nie wynika bezpośrednio z przedmiotu wykonywanej działalności. Przy ocenie bierze się pod uwagę między innymi rodzaj działalności ujawniony w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej oraz charakter konkretnego zakupu.
Przedsiębiorca na prawach konsumenta nie staje się jednak konsumentem w rozumieniu art. 221 Kodeksu cywilnego. Otrzymuje określone uprawnienia ochronne, między innymi dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, odpowiedzialności za niezgodność towaru z umową oraz odstąpienia od umowy zawartej na odległość, o ile spełnione są ustawowe warunki.
Ochronę ocenia się w chwili dokonywania czynności prawnej. Późniejsze zaprzestanie działalności gospodarczej nie zmienia automatycznie oceny transakcji, podobnie jak sam zamiar rozpoczęcia działalności nie przesądza jeszcze o jej zawodowym charakterze.
Dlaczego status konsumenta jest ważny?
Status konsumenta uruchamia szczególne przepisy chroniące osobę zawierającą umowę z profesjonalnym przedsiębiorcą. Najważniejsze uprawnienia obejmują:
- Prawo do odstąpienia od umowy – przy umowie zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa konsument ma co do zasady 14 dni na rezygnację bez podawania przyczyny. Ustawa przewiduje wyjątki, między innymi dla niektórych towarów spersonalizowanych lub usług wykonanych za wyraźną zgodą konsumenta.
- Prawo do reklamacji – konsument może żądać doprowadzenia towaru do zgodności z umową, a w określonych przypadkach także obniżenia ceny lub odstąpienia od umowy.
- Ochrona przed niedozwolonymi postanowieniami – postanowienia umowy naruszające dobre obyczaje i rażąco naruszające interes konsumenta nie wiążą go z mocy prawa.
- Prawo do jasnych informacji – przedsiębiorca powinien przekazać informacje o głównych cechach świadczenia, cenie, warunkach umowy i zasadach odstąpienia.
W razie indywidualnego sporu z przedsiębiorcą można zwrócić się o bezpłatną pomoc do miejskiego lub powiatowego Rzecznika Konsumentów. UOKiK zajmuje się przede wszystkim naruszeniami zbiorowych interesów konsumentów.
Najważniejsza zasada jest prosta: konsumentem nie jest się bezwarunkowo. Status zależy od tego, kto zawiera czynność prawną, z kim ją zawiera i jaki jest jej bezpośredni związek z działalnością gospodarczą lub zawodową.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena konkretnej transakcji może zależeć od jej treści i okoliczności. W przypadku sporu warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika lub Rzecznika Konsumentów.
