Jak uzyskać odszkodowanie za wadliwy produkt?

Gdy wadliwy produkt powoduje oparzenie, pożar, uraz albo niszczy inne mienie, sama reklamacja może nie wystarczyć. Odszkodowanie za wadliwy produkt jest odrębnym roszczeniem wobec podmiotu odpowiedzialnego za szkodę. Co do zasady trzeba wykazać niebezpieczną właściwość produktu, szkodę oraz związek przyczynowy między nimi, ale nie winę producenta.

Rękojmia czy odszkodowanie za produkt niebezpieczny?

Rękojmia lub niezgodność towaru z umową dotyczą przede wszystkim relacji ze sprzedawcą. Ich celem jest usunięcie wady samego towaru, na przykład przez naprawę, wymianę, obniżenie ceny albo odstąpienie od umowy. Inaczej działa odpowiedzialność za produkt niebezpieczny uregulowana między innymi w art. 449¹ i następnych Kodeksu cywilnego.

Ten drugi reżim znajduje zastosowanie wtedy, gdy produkt wyrządził szkodę na osobie albo w innym mieniu. Poszkodowany nie musi być właścicielem rzeczy. Roszczenia może zgłosić także osoba, która korzystała z produktu lub znalazła się w zasięgu jego działania.

Obie ścieżki mogą być prowadzone równolegle. Przykładowo, po pożarze wywołanym przez urządzenie można żądać od sprzedawcy zwrotu ceny wadliwego sprzętu, a od producenta naprawienia szkód spowodowanych pożarem. Samo uszkodzenie produktu nie jest jednak co do zasady szkodą objętą odpowiedzialnością za produkt niebezpieczny.

Co zrobić bezpośrednio po wystąpieniu szkody?

Pierwsze działania często decydują o tym, czy później da się wykazać przyczynę zdarzenia. Najważniejsze jest zachowanie produktu, jego szczątków i opakowania w stanie możliwie zbliżonym do tego z chwili wypadku.

Bezpośrednio po zdarzeniu zabezpiecz następujące dowody:

• Produkt lub jego szczątki – przechowuj je bez naprawiania, czyszczenia i wyrzucania.
• Zdjęcia i nagrania – pokaż uszkodzenia, miejsce zdarzenia, numer seryjny oraz numer partii.
• Opakowanie i instrukcję – zachowaj etykiety, ostrzeżenia i informacje o sposobie użycia.
• Dowód zakupu – paragon, fakturę, potwierdzenie płatności albo inną informację pozwalającą ustalić źródło produktu.
• Dokumentację medyczną – karty informacyjne, wyniki badań, zaświadczenia, recepty i zalecenia.
• Rachunki i faktury – za leczenie, leki, rehabilitację, dojazdy, opiekę i naprawę zniszczonego mienia.
• Dane świadków – imiona, nazwiska i dane kontaktowe osób, które widziały zdarzenie lub jego skutki.

Nie wyrzucaj produktu, nie naprawiaj go samodzielnie i nie oddawaj do serwisu bez wcześniejszego udokumentowania jego stanu. Serwis może wymienić uszkodzone części albo zutylizować urządzenie, a wtedy najważniejszy dowód rzeczowy może zostać bezpowrotnie utracony. Jeżeli produkt znajduje się w depozycie policji lub prokuratury, nie odbieraj go pochopnie. W sprawie technicznej można rozważyć formalne zabezpieczenie dowodu przez sąd i przekazanie produktu bezpośrednio biegłemu.

Jeżeli doszło do obrażeń, zgłoś się do lekarza możliwie szybko. Dokumentacja sporządzona bezpośrednio po zdarzeniu ułatwia powiązanie urazu z konkretnym wypadkiem. W przypadku szkód w mieszkaniu lub innych rzeczach warto również uzyskać dokumentację straży pożarnej, policji, administracji budynku albo rzeczoznawcy.

1. Zabezpiecz produkt, jego szczątki, opakowanie i instrukcję.
2. Wykonaj zdjęcia miejsca zdarzenia, produktu oraz wszystkich widocznych szkód.
3. Uzyskaj dokumentację medyczną i zachowuj dowody każdego wydatku.
4. Ustal producenta, importera, sprzedawcę i ewentualnego ubezpieczyciela.
5. Wyślij pisemne zgłoszenie szkody z opisem zdarzenia i wykazem roszczeń.
6. Jeżeli druga strona odmawia wypłaty, zleć analizę dowodów i rozważ negocjacje albo pozew.

Kto odpowiada za szkodę?

W pierwszej kolejności odpowiedzialność ponosi producent produktu lub jego wadliwej części. Na równi z producentem może odpowiadać podmiot, który oznaczył produkt własną nazwą albo znakiem towarowym, a także importer sprowadzający produkt spoza Unii Europejskiej. W określonych okolicznościach odpowiedzialność może dotyczyć kilku podmiotów jednocześnie.

Przy produktach kupionych przez internet szczególne znaczenie ma ustalenie, kto faktycznie wprowadził rzecz do obrotu. Zachowaj dane z oferty, potwierdzenie zamówienia, korespondencję ze sprzedawcą i informacje o platformie. W przyszłości zakres odpowiedzialności za produkty cyfrowe, oprogramowanie i systemy AI ma zostać rozszerzony przez wdrożenie Dyrektywy 2024/2853. Na dzień publikacji rozwiązania te nie powinny być przedstawiane jako już obowiązujące w polskim prawie.

Co trzeba udowodnić i jaka jest rola biegłego?

Odpowiedzialność za produkt niebezpieczny opiera się na zasadzie ryzyka. Nie trzeba dowodzić, że producent popełnił błąd, zaniedbał kontrolę albo działał niedbale. Trzeba natomiast wykazać trzy elementy: produkt nie zapewniał bezpieczeństwa, powstała konkretna szkoda, a między niebezpieczną właściwością produktu i szkodą istnieje związek przyczynowy.

Produkt może być niebezpieczny z powodu wady konstrukcyjnej, błędu produkcyjnego albo niewystarczających ostrzeżeń i instrukcji. Nie zawsze trzeba wskazać dokładny element, który zawiódł. Uchwała Sądu Najwyższego z 6 lipca 2021 r., sygn. III CZP 34/20, potwierdza, że przy szkodzie na osobie nie jest konieczne udowodnienie konkretnej przyczyny niebezpiecznego charakteru produktu, jeżeli z okoliczności wynika, że podczas normalnego użycia zadziałał on w sposób nieoczekiwanie niebezpieczny.

W sprawach dotyczących elektroniki, maszyn, leków, chemikaliów czy pojazdów sąd często potrzebuje opinii biegłego. Biegły może ocenić stan produktu, sposób jego działania, zgodność z wymaganiami bezpieczeństwa i prawdopodobny mechanizm powstania szkody. Prywatna ekspertyza może pomóc przygotować sprawę, ale nie zastępuje opinii biegłego powołanego przez sąd. Dlatego produktu nie należy naprawiać ani modyfikować przed jego rzetelnym zbadaniem.

Największą wartość ma dowód, którego nie da się później odtworzyć. W razie ryzyka zniszczenia lub utraty produktu można skonsultować z prawnikiem wniosek o zabezpieczenie dowodu, w tym oględziny i badanie przez biegłego.

Jakich świadczeń można żądać?

Zakres roszczeń zależy od rodzaju szkody, jej rozmiaru oraz dalszych skutków zdrowotnych i finansowych. W piśmie do producenta trzeba wskazać wszystkie pozycje, ponieważ druga strona nie musi samodzielnie uzupełniać pominiętych żądań:

• Zadośćuczynienie – rekompensuje ból, cierpienie psychiczne, ograniczenia w życiu codziennym, oszpecenie i trwałe następstwa urazu.
• Odszkodowanie – obejmuje udokumentowane koszty leczenia, rehabilitacji, leków, dojazdów, opieki, naprawy lub odtworzenia zniszczonego mienia.
• Utracone dochody – dotyczą zarobku, którego poszkodowany nie uzyskał wskutek niezdolności do pracy.
• Renta – może przysługiwać przy zwiększonych potrzebach, trwałej utracie zdolności zarobkowej albo zmniejszeniu widoków powodzenia na przyszłość.
• Roszczenia po śmierci poszkodowanego – mogą obejmować koszty pogrzebu, rentę, odszkodowanie za pogorszenie sytuacji życiowej i zadośćuczynienie dla najbliższych.

Odszkodowanie dotyczy wymiernej straty majątkowej, a zadośćuczynienie – krzywdy. Do pierwszej kategorii należą rachunki i utracone dochody. Przy zadośćuczynieniu znaczenie mają między innymi rodzaj obrażeń, długość leczenia, ból, ograniczenia i rokowania.

Kiedy producent może uwolnić się od odpowiedzialności?

Producent może bronić się, wykazując ustawową przesłankę wyłączającą odpowiedzialność. Ciężar udowodnienia takiej okoliczności co do zasady spoczywa na producencie:

• Produkt nie został przez niego wprowadzony do obrotu.
• Wprowadzenie produktu do obrotu nastąpiło poza zakresem jego działalności gospodarczej.
• Niebezpieczne właściwości powstały dopiero później i nie wynikały z przyczyny tkwiącej w produkcie wcześniej.
• Według stanu nauki i techniki z chwili wprowadzenia produktu do obrotu nie można było przewidzieć jego niebezpiecznych właściwości.
• Niebezpieczne właściwości wynikały z zastosowania obowiązujących przepisów prawa.
• Szkoda była skutkiem użycia produktu w sposób wyraźnie niezgodny z instrukcją albo przeznaczeniem.

Samo twierdzenie producenta o niewłaściwym użyciu nie kończy sprawy. Trzeba ocenić, czy sposób korzystania był rzeczywiście nietypowy i czy ostrzeżenia były jasne. Nawet nieprawidłowe zachowanie poszkodowanego może w niektórych sytuacjach prowadzić tylko do przyczynienia i obniżenia świadczenia, a nie do całkowitego wyłączenia odpowiedzialności.

Terminy i dalsze działania

Roszczenie z tytułu szkody wyrządzonej przez produkt niebezpieczny przedawnia się co do zasady po 3 latach od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Niezależnie od tego odpowiedzialność na tej podstawie jest ograniczona terminem 10 lat od wprowadzenia produktu do obrotu. W sprawach dotyczących dzieci, szkód ujawniających się z opóźnieniem albo innych podstaw prawnych terminy mogą wymagać odrębnej oceny.

Nie warto czekać do końca terminu. Produkt może zostać wyrzucony, naprawiony albo zmieniony, a świadkowie mogą zapomnieć szczegóły. W skomplikowanych sprawach, zwłaszcza dotyczących obrażeń ciała, importu spoza UE, odmowy ubezpieczyciela lub konieczności opinii technicznej, pomoc prawnika na wczesnym etapie może ułatwić zabezpieczenie dowodów i prawidłowe wyliczenie wszystkich świadczeń.

Najważniejsze jest rozdzielenie dwóch spraw: reklamację dotyczącą samego wadliwego towaru kieruje się do sprzedawcy, a roszczenie za szkodę wyrządzoną przez niebezpieczny produkt – do podmiotu odpowiedzialnego za produkt. Zachowanie produktu, pełna dokumentacja szkody i szybka reakcja są często ważniejsze niż sam paragon.

---

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Ocena odpowiedzialności producenta, sprzedawcy, importera lub dystrybutora zależy od okoliczności konkretnej sprawy, rodzaju produktu, daty zdarzenia i zgromadzonych dowodów.